nieuws

overzicht

Toespraak Birgit Donker op nieuwjaarsreceptie Mondriaan Fonds 2017

(Foto’s: Ernst van Deursen)

Uitgesproken op 11 januari 2017 tijdens de nieuwjaarsreceptie van het Mondriaan Fonds in de Tolhuistuin, Amsterdam.

Waarde gasten,

Van harte welkom op de nieuwjaarsbijeenkomst van het Mondriaan Fonds.

We staan aan het begin van een spannend jaar – in allerlei opzichten.
Op het wereldtoneel tolt en schuift het. In eigen land staan verkiezingen voor de boeg, met inmiddels voor zo’n beetje iedereen een eigen partij. En met ten minste één partij die alle subsidies voor kunst en cultuur wil afschaffen.

Er verandert veel en er zijn nog maar weinig zekerheden en bakens. Dat is spannend én het maakt mensen onzeker.
Maar níet de kunsten. Integendeel. Kunst en cultuur gedijen bij verandering.

Ik ben ervan overtuigd dat in een wereld vol schuivende panelen kunst en cultureel erfgoed meer nodig zijn dan ooit. Waarbij erfgoed niet staat voor in steen gehouwen gewoonten, maar voor gedeelde en gedragen sporen uit het verleden, die het waard zijn om te koesteren – en die dus niet statisch zijn.
Kunst en cultuur zijn vrijhavens van de verbeelding. Grenzeloos zijn ze en ze kunnen nieuwe waarden en wegen aandragen. En daarom zijn ze zo essentieel; voor een open democratie die meer is dan de meerderheid van stemmen. Voor een wereld waarin je maar beter niet bang kunt zijn voor veranderingen, want die komen er toch wel, en dan kun je ze best op creatieve wijze omarmen.

Daarom loont het zo onbedaarlijk als samenleving om in kunst en cultuur te investeren. Dat levert lang niet altijd financieel gewin op, maar altijd onschatbare immateriële waarde.
Dát zullen wij de komende tijd met verve onder de aandacht brengen. En dat doen we graag samen met jullie.

Om van het woelige wereldtoneel over te stappen naar het schouwtoneel van het Mondriaan Fonds: wij staan aan het begin van een vierjarige cultuurplanperiode. Dat betekent ook voor ons veranderingen. We hebben een nieuw beleidsplan opgesteld, dat we hebben gedoopt ‘Verdieping en versterking van de vrijhaven van verbeelding’. Wat we daarmee bedoelen, is dat we willen blijven bijdragen aan ontwikkeling; aan experiment en aan innovatie, die zo cruciaal zijn om de kwaliteit en de dynamiek van kunst en erfgoed krachtig te houden.
En behalve bijdragen aan ontwikkeling willen we ook stimuleren dat kunst en erfgoed zich zo betekenisvol verbinden met de rest van de samenleving. Want kunst verdient relevant publiek en publiek verdient relevante kunst. En dan gaat het niet om zo veel mogelijk publiek, maar om een pássend publiek – dat kan de éne keer een groot algemeen publiek zijn en de ándere keer een beperkter, specifieker publiek. De kunst is dat publiek niet alleen te bereiken, maar ook echt voor je te winnen. Tonen dat kunst inclusief is.
Om onze naamgever, Piet Mondriaan, te citeren: ‘Kunst wordt niet meer gemaakt voor eenieder, en is, op hetzelfde moment, voor iedereen.’

Het Mondriaan Fonds verandert, maar bouwt ook voort op het beleid van de afgelopen vier jaar met de nadruk op zichtbaarheid, samenwerking en opdrachtgeverschap. Want dat heeft aantoonbaar goed gewerkt.
We hebben enkele nieuwe bijdragen en er zijn bestaande bijdragen bij elkaar gevoegd. Maar we hebben vooral veel vertrouwds.
Er zijn nog steeds projectbijdragen voor instellingen, kunstenaars, bemiddelaars en opdrachtgevers die een vast omlijnd plan hebben. Bijvoorbeeld voor het maken van een nieuw werk, het maken van een tentoonstelling of het doen van een unieke aankoop. Het drastisch verminderde aankoopbudget van het fonds blijft overigens een  punt van aandacht de komende tijd.
En er zijn zogeheten programmeringsbijdragen voor instellingen en werkbijdragen voor kunstenaars die hen in de gelegenheid stellen te experimenteren en te verdiepen zonder een concreet plan vooraf.
Bij de beoordeling van aanvragen door onze deskundige adviseurs blijft het belangrijkste criterium: kwaliteit.

Een paar praktische wijzigingen wil ik kort noemen:
De Werkbijdrage Bewezen Talent, een vast bedrag bedoeld voor ervaren kunstenaars voor het aangaan van het experiment en het ontwikkelen van nieuw werk, kan voortaan worden aangevraagd voor kunstenaars met ten minste víer jaar beroepspraktijk, in plaats van zés jaar.
De Werkbijdragen Bewezen Talent én die voor Jong Talent zijn geïndexeerd en dus iets verhoogd.
De Bijdrage Samenwerking Musea, die drie jaar geleden werd ingevoerd en die al zo veel moois heeft opgeleverd, blijft bestaan. Er is wel één wijziging. Niet rijks-musea moeten vanaf nu aantonen dat ook hun gemeente of provincie bijdraagt aan het samenwerkingsproject.
En er komt binnenkort een nieuwe bijdrage specifiek voor mobiel erfgoed, die met name beoogt de zichtbaarheid van het mobiel erfgoed te vergroten én de professionaliteit van de sector als geheel.

Ik zal niet alles opnoemen. Kijk vooral op onze vernieuwde website. Onze site, die nu nóg meer beeld-gedreven is dan-ie al was; een uitstalkast van al die waardevolle aanvragen waaraan wij bijdragen. Zie ook de afbeeldingen die hier op de muur geprojecteerd worden. En met een vernieuwde regelingenzoeker van Jan Rothuizen.

Birgit Donker tijdens nieuwjaarsreceptie Mondriaan Fonds 2017. Foto: Ernst van Deursen

Nóg een verandering in 2017: dit is het jaar dat een honorariumrichtlijn voor kunstenaars van kracht wordt. Deze moet zorgen voor verdere professionalisering van de onderhandelingen tussen beeldend kunstenaars en instellingen. De richtlijn is het resultaat van unieke samenwerking in de afgelopen twee jaar van de partijen in de beeldende kunst. Dat zij zelf met de honorariumrichtlijn zijn gekomen is zó bijzonder dat onder andere de Sociaal Economische Raad hier met grote belangstelling naar kijkt. In steeds meer sectoren immers groeit het aandeel zzp-ers zonder cao. De beeldende kunst zou zo als voorbeeld kunnen dienen voor andere sectoren. Er is inmiddels al belangstelling vanuit andere kunstdisciplines en uit het buitenland.

De honorariumrichtlijn is bedoeld als handreiking bij de onderhandelingen tussen kunstenaar en instelling. Er staan minimumbedragen in én er is het principe van ‘pas toe of leg uit’. Wat precies het resultaat zal zijn van de richtlijn, welke bedoelde en onbedoelde gevolgen deze zal hebben, is nog niet zeker. Daarom faciliteert het Mondriaan Fonds komend jaar een onderzoek om die gevolgen inzichtelijk te maken, zodat de richtlijn waar nodig aangepast kan worden.
Het Mondriaan Fonds verwelkomt de richtlijn én het heeft dit jaar een speciale bijdrage voor instellingen die deze toepassen. Een deel van het honorarium dat ze betalen, kan met deze bijdrage worden vergoed. Dit is mogelijk door een tijdelijk budget, beschikbaar gesteld door minister Bussemaker. De eerste aanvragen voor zo’n vergoeding zijn al binnen – van een presentatie-instelling en de allereerste was van een erfgoedmuseum!
Kunstenaarsverenigingen Platform BK, BBK, en de Kunstenbond (voorheen FNV Kiem) ondertekenen binnenkort de richtlijn, net als De Zaak Nu en een tiental musea. Hoewel musea positief tegenover honoraria staan, hebben nog niet álle musea de richtlijn onderschreven, bijvoorbeeld omdat ze denken dat deze hen hindert zélf afspraken te blijven maken met kunstenaars. Ik nodig ook díe musea van harte uit komend jaar met de rest van het veld te onderzoeken hoe afspraken over honoraria optimaal kunnen functioneren in de praktijk en wat daarvoor nodig is.

We hebben veel activiteiten om naar uit te kijken in 2017. Tijdens Art Rotterdam organiseren we de startersexpositie Prospects and Concepts, met het werk van liefst 66 kunstenaars. Het is een jubileumeditie, want het is de vijfde keer dat we Prospects organiseren. Stijn Huijts, directeur van Bonnefantenmuseum Maastricht, tekent voor de samenstelling van de tentoonstelling. En hij is bezig om er, in zijn woorden, ‘full force’ samen met de kunstenaars iets moois van te maken.

We kijken natuurlijk uit naar de Biënnale van Venetië, waar Wendelien van Oldenborgh met curator Lucy Cotter de tentoonstelling ‘Cinema Olanda’ presenteert. Zij zal er drie films tonen die onderbelichte delen van de Nederlandse postkoloniale geschiedenis blootleggen en die van belang zijn in de ontwikkeling van een nieuw nationaal zelfbeeld. Zoals ze hierover onlangs zelf zei in een interview: ‘We willen het uitgangspunt van de Biënnale, dat je je eigen land representeert, tegen de trend in serieus nemen.’

Dit jaar hebben we ook weer een editie van de Prix de Rome, de prijs met eeuwige roem. De inschrijving is inmiddels geopend; tot 20 februari kunnen voordrachten worden gedaan – door kunstenaars zelf; door speciaal door het fonds aangestelde scouts; maar ook door iedereen die zich geroepen voelt. U bijvoorbeeld.

Bij dit alles, ik kan het niet genoeg benadrukken, wil het Mondriaan Fonds een ópen fonds zijn. Een fonds dat mógelijk maakt. We realiseren ons dat de drempel om aan te vragen, of zelfs maar om informatie in te winnen, hoog kan zijn. Daarom zijn we begonnen met wat we noemen het Open Huis; middagen waarop we vertellen welke mogelijkheden we bieden; waar een goede aanvraag aan voldoet; en waar ook gelegenheid is specifieke informatie in te winnen tijdens één op één gesprekken met medewerkers.
We gaan de komende tijd door met die Open Huizen, én we zullen ze ook elders in Nederland houden, om te beginnen volgende maand in Groningen.

Daarnaast, om het voor aanvragers makkelijker te maken te bepalen bij welk van de zes rijkscultuurfondsen ze best aanvragen, stellen we een centraal aanspreekpunt in namens die zes fondsen. Het gaat dan om aanvragers die zich begeven op de grens tussen de verschillende kunstdisciplines of tussen kunst en de rest van de samenleving. Interdisciplinaire aanvragen dus.

Diezelfde open houding willen we bezigen bij ons nieuwe beleid. Dat is namelijk niet statisch; we blijven het aanpassen waar nodig. Met de inbreng van onze aanvragers en van andere belanghebbenden. Van u dus.

Tot slot nog een personele wijziging bij het fonds, die ik graag onder de aandacht wil brengen. Eind vorig jaar hebben wij afscheid genomen van een pensionerende Coby Reitsma, die 23 jaar werkte voor eerst Mondriaan Stichting en toen Mondriaan Fonds. Op haar verzoek is dat toen gevierd in kleine kring. En zij is daarbij koninklijk onderscheiden, wegens haar verdiensten als ‘beschermvrouwe van kunst, mens en dier’. Vandaag is de gelegenheid voor relaties van buiten het fonds om afscheid van Coby te nemen.
Haar functie als senior projectmedewerker buitenland is overgenomen door Mayke Jongsma, die ook aanwezig is. Net als vele andere medewerkers van het fonds, herkenbaar aan het Mmetje op hun schouder.

Dan wens ik u nu een fijne bijeenkomst én een creatief 2017 – vol vruchtbare verandering.