14 juli 2017: Dekoloniale Opties – Grada Kilomba: Illusions

Grada Kilomba Grada Kilomba

Witte de With organiseert van 17 juni tot 20 augustus 2017 het programma Cinema Olanda: Platform. Een van de onderdelen is Dekoloniale Opties: De toekomst van het dekoloniseren, een programma samengesteld door First Things First.

Cinema Olanda: Platform maakt deel uit van het publieksprogramma bij de Nederlandse inzending naar de Biënnale van Venetië.

Grada Kilomba: Illusions
Vrijdag 14 juli 2017: 18.30-22.00 uur
Locatie: Witte de With
Verslag: Julia Mullié

In deze performance, die eerder te zien was op de Biënnale van Sao Paulo (2016), brengt kunstenaar Grada Kilomba de Afrikaanse orale traditie van verhalen vertellen in een hedendaagse context om de herinneringen aan, en de realiteiten van, een neokoloniale wereld te herstellen. Kilomba verkent historische parallellen door middel van een hedendaagse vertaling van de mythe van Narcissus en Echo, waarin het heden lijkt te verstikken in een koloniaal verleden. Met haar performance stelt ze de vraag: hoe breken we uit dit koloniale en patriarchale keurslijf? ILLUSIONS wordt gevolgd door een Q & A met de kunstenaar, gemodereerd door Katayoun Arian. First Things First bestaat uit Katayoun Arian (curator, onderzoeker, schrijver), Louise Autar (activist, organisator) en Max de Ploeg (activist, politieke / cultureel programmeur)

Wie produceert welke kennis?

De titel en opzet van de vorige editie van Cinema Olanda: Platform werd ontleend aan kunstenaar Grada Kilomba. Ter afsluiting van de week die First Things First programmeert, voert Kilomba haar performance ILLUSIONS uit. De performance is een combinatie van een live lezing en een film. Als startpunt gebruikt Kilomba de mythe van Narcissus en Echo die zij inzet om fenomenen en gebeurtenissen uit heden en verleden met elkaar te verbinden. In een gesprek met Katayoun Arian (First Things First en onderzoeker, onafhankelijk curator, schrijver) vertelt Kilomba over haar manier van werken. Arian licht toe dat het werk van Kilomba binnen First Things First erg wordt gewaardeerd. De manier waarop zij geheugen, trauma, ras en gender verbindt met de dekolonisatie van kennis en narratief, vindt Arian erg interessant en dus nodigde ze Kilomba uit.

Arian vraagt Kilomba naar de relatie tussen haar academische werk en haar kunstpraktijk. Kilomba stelt dat het een belangrijke hybride is: alhoewel ze vanuit haar academische achtergrond (als professor verbonden aan de Humboldt Universiteit Berlijn, gender studies department) vooral schreef over psychoanalyse, was het voor Kilomba belangrijk van de academische traditie los te geraken. Dit heeft te maken met haar interesse in kennis en de vraag welke kennis door wie wordt geproduceerd. De academische traditie is sterk koloniaal met als fundament ‘het op afstand observeren’. ‘Kennis betekent iets cognitiefs, iets dat in het hoofd blijft’, aldus Kilomba. De onmogelijkheid een relatie aan te gaan met het onderzoeksobject is volgens haar sterk verbonden met het koloniale en patriarchale systeem. Het is volgens Kilomba onmogelijk met een discipline te werken die je altijd als ‘de ander’ bespreekt en slechts op afstand benadert. Daarom is emotie en spiritualiteit essentieel. Dit is niet of nauwelijks mogelijk binnen de huidige academische context, dus begon Kilomba met het maken van performances. Waar de academie erg conservatief en racistisch is, heeft hedendaagse kunst een ruimte voor het oproepen van vragen, in tegenstelling tot andere plekken waar je wordt genoodzaakt antwoorden te geven. ‘Producing knowledge by raising questions instead of giving answers’, aldus Kilomba.

Voor haar performances raakte Kilomba geïnteresseerd in de Afrikaanse traditie van storytelling als een vorm van kennisproductie. In ILLUSIONS vertelt zij de mythe van Narcissus en Echo, maar geeft de westerse mythe een nieuwe betekenis. Volgens Kilomba is er een laag van kolonialisme: de fascinatie voor zichzelf, reproductie van zichzelf en de loyaliteit van Echo aan Narcissus zonder dat Narcissus van Echo houdt. Door een verhaal dat iedereen kent van nieuwe betekenislagen te voorzien, toont Kilomba de kracht van storytelling als een vorm van kennisproductie. De film die tegelijkertijd speelt met Kilomba’s lezing moet volgens haar worden gezien als een visualisatie van de woorden van de storyteller.

In Kilomba’s werk is muziek erg belangrijk omdat het onder andere in de Afrikaanse diaspora een element van verzet vormde. Aan muziek kun je niet ontkomen, het heeft de kracht een hele ruimte te vullen zonder dat het eruit te filteren is, aldus Kilomba. Volgens haar bestaat er een historische traditie waarbij zwarte mensen ruimtes hebben bezet door middel van muziek. Alhoewel in ILLUSIONS stilte juist een belangrijke rol heeft, licht Kilomba de rol van muziek verder toe naar aanleiding van een vraag uit het publiek. Een Afrikaanse storyteller vertelt niet alleen een verhaal, maar vertelt wat er gebeurt, maakt een analyse van datgene wat gebeurt en creëert een narratief over wat gebeurt. Het ritmisch gebruik van stem en de ondersteuning van instrumenten is hierbij belangrijk: ‘it has physicality’. Verleden, heden en toekomst worden in dergelijke verhalen met elkaar verweven. Tot slaaf gemaakte Afrikanen brachten deze orale traditie naar Amerika. Alle elementen van storytelling komen zodoende terug in rap, hiphop, spoken word, jazz en blues. ‘It’s all about producing narratives. This is knowledge production’, aldus Kilomba.

De slotvraag uit het publiek is kort, maar groot: ‘What’s your vision for society?’ Alhoewel Kilomba zegt dergelijke grote vragen te vermijden, geeft ze toch een antwoord. Volgens haar is het essentieel zichzelf politiek te positioneren. Ieder individu moet zichzelf zien als een mens in een continue veranderend systeem. Steeds opnieuw moet je verantwoordelijkheid nemen voor de plaats die je binnen dat systeem inneemt. Het gaat erom dat je het risico durft te nemen bestaande dingen te veranderen. Kilomba ziet zichzelf in constante transformatie omdat het volgens haar belangrijk is open te staan voor veranderingen en verantwoordelijkheid te nemen wanneer je weet dat iets uit het verleden in het heden niet (meer) klopt. Als voorbeeld noemt Kilomba de naamgeving van het instituut Witte de With: ‘When you’re in a power position within an institution, you have a huge responsibility, you have to risk, you have to transgress the normativity: than you touch people.’