4 juli 2017: Black Figures, Black Voices – Zwart Belicht; Painted Black

Black Figures, Black Voices - Zwart Belicht; Painted Black Black Figures, Black Voices - Zwart Belicht; Painted Black

Witte de With organiseert van 17 juni tot 20 augustus 2017 het programma Cinema Olanda: Platform. Een van de onderdelen is Black Figures, Black Voices, een programma samengesteld door deelnemers van de Amsterdam School for Cultural Analysis (ASCA), Universiteit van Amsterdam.

Cinema Olanda: Platform maakt deel uit van het publieksprogramma bij de Nederlandse inzending naar de Biënnale van Venetië.

Black Figures, Black Voices – Zwart Belicht; Painted Black
Dinsdag 4 juli 2017, 19.30-22.00 uur
Locatie: Witte de With
Verslag: Julia Mullié

De eerste sessie als onderdeel van Black Figures, Black Voices focust op de documentaire Zwart Belicht; Painted Black (2008) waarin Tessa Boerman de verborgen verhalen achter zwarte personages in 17e-eeuwse Nederlandse en Vlaamse schilderijen blootlegt. Door werken van bijvoorbeeld Pieter Paul Rubens maar ook minder gekende schilders in een nieuw licht te plaatsen nodigt de film ons uit te vragen wat er echt te zien is in deze werken en wat vaak ongezien bleef. In reactie op Zwart Belicht gaat Valika Smeulders (onderzoeker aan het KITLV/ Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies) in gesprek met Boerman over representatie, koloniale geschiedenis en kunsthistorische canons en leest performer Naomi Veldwijk voor uit de dichtbundel Voyage of the Sable Venus (2015) van Robin Coste Lewis.

Waarom had niemand mij dit ooit verteld?!

Painted Black, de documentaire die Tessa Boerman (filmmaker, programmeur en cultureel adviseur) maakte over de representatie van zwarte mensen in de kunstgeschiedenis, vormt de rode draad in het eerste onderdeel van het programma Black Figures, Black Voices. Te zien is hoe in de beschrijving van schilderijen waarop een zwarte persoon is afgebeeld, altijd voorbij wordt gegaan aan die zwarte persoon. Dit toont hoe in de theorievorming over kunst pas het (bewust) weglaten van zwarte representatie heeft plaatsgevonden en niet bij het vervaardigen van de kunstwerken zelf. In Boermans Painted Black is onder andere te zien hoe schilders als Rubens en Rembrandt veelvuldig zwarte mensen hebben afgebeeld op hun schilderijen.

Zowel voor als na de vertoning van Boermans documentaire vindt er een optreden plaats van Naomi Veldwijk (schrijver, dichter en spoken word artist). Zij draagt een gedicht voor van Robin Coste Lewis dat volledig bestaat uit titels en beschrijvingen van kunstwerken zoals die in musea en catalogi te vinden zijn wanneer op een kunstwerk een zwarte vrouw is afgebeeld. Opvallend en pijnlijk is de afstandelijkheid en laatdunkendheid waarmee de vrouwen zijn beschreven.

Vervolgens treedt Boerman in gesprek met Valika Smeulders (Pasado Presente) die veel onderzoek heeft verricht naar de zwarte representatie binnen de geschiedenis en kunstgeschiedenis. Samen reflecteren zij op de blinde vlek die zo duidelijk in de film van Boerman naar voren komt. Smeulders legt verband met de opkomst en het functioneren van het museum. Het waren namelijk niet de kunstenaars die racistische afbeeldingen schilderden, maar het was de afwezigheid van zwarte mensen die ontstond toen musea hun intrede deden: ze werden niet opgenomen in collecties of beschreven op kunstwerken. Smeulders schetst de context waarbinnen het museum in de negentiende eeuw ontstond: er kwam toen een einde aan het kolonialisme en natiestaten kwamen op. Doordat Europa zichzelf opnieuw moest definiëren, ontstond het idee van ‘nationaliteit’. Om vast te kunnen houden aan hun eigen positie, zocht de elite daarom naar legitimering van wat er in het verleden was gebeurd.

Boerman vult aan dat de blinde vlek binnen instituten ontstaat omdat de mensen die een collectie of programma opbouwen zelf zo’n blinde vlek hebben. Mensen die beslissingen nemen, moeten eerst persoonlijk door een proces van bewustwording gaan om in staat te zijn andere keuzes te maken. Hierdoor is het erg moeilijk een instituut te veranderen. Maar ook persoonlijk is het lastig de blinde vlek kwijt te raken omdat deze tot in de kern van het systeem is doorgedrongen. Smeulders bespreekt in deze context ook het gebrek aan zwarte kunsthistorici: ‘als je op school niet leert over geschiedenis op een manier waarin je jezelf gerepresenteerd ziet, krijg je ook geen affiniteit met die geschiedenis’, aldus Smeulders.

‘Vaak wordt gedacht dat de hiërarchie die er pas is sinds de kolonisatie altijd al bestond, maar dat is niet waar’, aldus Smeulders. Zo waren er in Nederland altijd al veel meer zwarte mensen dan we denken. Dit roept allerlei nieuwe vragen op, zoals: hoe zag onze gemeenschap er toen uit? En in wat voor omstandigheden leefden zwarte mensen in Nederland? ‘Alles wat voor het koloniseren plaatsvond, moeten we dus in een heel ander daglicht zien’, vervolgt Smeulders. Denk bijvoorbeeld aan het Moorse Rijk dat ontzettend groot was in Europa. Spanje werd 700 jaar lang door de Moren gedomineerd. Het is erg belangrijk onderscheid te maken tussen de pre-koloniale, koloniale en post-koloniale tijd.

Aan de hand van schilderijen toont Smeulders gebeurtenissen die bijdragen aan het doorbreken van de blinde vlek. Zo toont zij een schilderij uit 1781 waarop twee zwarte mannen te zien zijn, waarvan een afkomstig uit Curaçao. Dit gaat in tegen het idee dat mensen uit Curaçao pas in de twintigste eeuw naar Nederland kwamen. ‘Nederlandse mensen moeten zich realiseren dat mensen uit Curaçao al zo lang onderdeel zijn van de Nederlandse identiteit en het Nederlands erfgoed’, aldus Smeulders.

Tot slot wordt er een quiz gespeeld: de vragen hierin dragen verder bij aan het doorbreken van de blinde vlek. Zo wordt duidelijk dat er al in de eerste helft van de achttiende eeuw een zwarte vrouw, Elisabeth Samson, was die de Nederlandse staat aanklaagde en na drie jaar procederen in het gelijk werd gesteld. In 1903 had Nederland haar eerste zwarte minister, Abraham George Ellis, en halverwege de achttiende eeuw waren er in Nederland interraciale huwelijken. ‘Dat bijna niemand deze dingen weet, bewijst hoeveel er nog te ontdekken is’, aldus Smeulders.

De afsluiting van de avond door Naomi Veldwijk, die haar eigen gedicht A change arrived voordraagt als reactie op Painted Black, vat het ongeloof en de boosheid goed samen: ‘Waarom had niemand mij dit ooit verteld?!’