Birgit Donker blogt

De vruchten van de oriëntatiereis

Foto: Martijn van Nieuwenhuyzen

Museo de la Memoria, foto: Marianne Burki

In de tegels voor het monumentale Museo de la Memoria in Santiago is een gietijzeren zeepaardje verwerkt. De gids die ons rondleidt door het museum, dat de herinnering levend houdt aan de ruim 40.000 slachtoffers van de dictatuur van Pinochet, vertelt dat het paardje op een subtiele manier verwijst naar deze beladen periode in de geschiedenis van Chili. Gevangenen werden in die tijd continu geblinddoekt; alleen als ze naar de badkamer gingen mocht de blinddoek even af. Daar zagen ze dan een beeld dat hun bijbleef: het rooster op het afvoerputje in de vorm van een zeepaard. Het was zo’n sterk en wijdverbreid beeld, dat na de dictatuur al die verhalen van ex-gevangen over dat zeepaardje een van de argumenten was waar degenen die de gevangenschappen en martelingen tijdens de dictatuur ontkenden, niet omheen konden.

Museo de la Memoria in Santiago

De dictatuur kwam vaak ter sprake tijdens de oriëntatiereis van beeldend kunstenaars, curatoren en critici die afgelopen week leidde naar Chili. De directeur van het Museo de Arte Contemporaneo vertelt dat het museum in 1973 tijdelijk werd gesloten en de directeur ontslagen omdat deze te zeer met de socialistische president Allende was verbonden. In het aangrenzende Museo Nacional de Belles Artes is een expositie met werk dat in de jaren zeventig en tachtig te controversieel was om getoond te worden. En in het Museo de la Solidaridad wordt uitgelegd dat er begin jaren zeventig talloze werken geschonken werden door internationaal vermaarde kunstenaars die ‘het pad naar het socialisme’ van Allende wilden steunen, maar dat het museum na de coup in 1973 moest uitwijken naar het buitenland. Pas in 1991 ging het solidariteitsmuseum weer in Santiago open.

Cabeza de mujer pájaro, de Joan Miró

Kunstenaars ontvluchtten tijdens de dictatuur het land, maakten kunst waar geen aanstoot werd genomen of lieten hun werk slechts in kleine kring zien. Ook voor de huidige generatie kunstenaars is de dictatuur op de achtergrond nog altijd aanwezig. Sommigen refereren er in hun werk direct aan, zoals Javier Rodriguez in zijn werk Fantasma, over een mislukte aanslag op Pinochet.

Javier Rodriquez, Fantasma

Anderen kiezen voor thema’s als hedonisme in het hedendaagse Chili waar twee mobiele telefoons per persoon eerder regel is dan uitzondering, net als vier televisies per huishouden. Ook omstreden landsgrenzen is een thema dat terugkeert in het hedendaagse werk.

Behalve naar musea en kunstinstellingen leidde de oriëntatiereis afgelopen week naar kleinere kunstinstellingen, een verzamelaar, residencies in Valparaiso en naar de kunstbeurs Ch.ACO, die sinds 2009 bestaat en waaraan een kleine veertig galeries deelnemen, waaronder dit jaar voor het eerst een Nederlandse: Tegenboschvanvreden. Bovendien was er bij het private museum MAVI een netwerkbijeenkomst met Chileens kunstprofessionals, waar contacten werden gelegd en informatie werd uitgewisseld. Een Chileense krant vond het bezoek uit Europa zo nieuwswaardig dat ze er een lang artikel aan wijdde.

Artikel in Chileense krant

Het Mondriaan Fonds organiseert jaarlijks zo’n oriëntatiereis voor beeldend kunstenaars en bemiddelaars. Twee weken lang reizen ze gezamenlijk door minder bekende maar des te interessantere regio’s in het buitenland, waar ze zich informeren over de artistieke ontwikkelingen en contacten leggen. Dit jaar is naast Chili als bestemming gekozen voor Colombia. Voor deze Zuid-Amerikaanse invalshoek is gekozen omdat de kunstwereld van beide landen sinds enkele jaren een sterke groei doormaakt met de opening van nieuwe galeries, publieke en particuliere musea, kunstbeurzen, biënnales, presentatie-instellingen en veilinghuizen. Steeds meer wordt het werk van kunstenaars, musea, instellingen en galeries in deze landen internationaal erkend. Verschillende internationale curatoren, musea, kunsthandelaren en verzamelaars richten zich dan ook op Chili en Colombia waaronder het MoMA, Guggenheim en de Serpentine Gallery, die recent delegaties stuurden. Vergelijkbare ontwikkelingen hebben China en Brazilië in het verleden getransformeerd tot ‘global art hubs’.

De afgelopen maanden heeft een medewerker van het fonds het programma samengesteld, in samenwerking met internationale experts, lokale adviseurs en de Nederlandse ambassade. De zes deelnemers uit Nederland werden na een open oproep door het Mondriaan Fonds geselecteerd op basis van hun motivatie. Behalve het Mondriaan Fonds nemen ook het Vlaamse Kunstenpunt, The Danish Arts Agency en het Zwitserse Pro Helvetia deel – in totaal achttien personen.

Blog http://orientationtrip2015.wordpress.com/

Tijdens de reis houden de deelnemers een blog bij, met beschrijvingen van de bezochte locaties. Dit blog is inmiddels uitgegroeid tot een belangrijke kennisbron. Statistieken laten zien dat het blog met 68.000 views uit meer dan 90 landen over de hele wereld gebruikt wordt als bron van informatie over beeldende kunst in alle bezochte gebieden.

Dat de oriëntatiereizen effectief zijn, toonde Gottschalk Cultureel Advies onlangs aan in een evaluatie: ‘De oriëntatiereis heeft een aantoonbaar blijvend positief effect op de kennis van de Nederlandse kunstwereld, de netwerken en de internationale uitwisseling van kunst en ideeën’. Zestig procent van de reizigers boekt concrete resultaten. In vijf jaar kwamen zo’n tachtig samenwerkingsprojecten tot stand (gemiddeld 1,2 project per deelnemer). Dat is een aanzienlijke score – gegeven de relatief onbekende, nieuw te ontginnen regio’s en over het algemeen moeilijker omstandigheden om projecten ook daadwerkelijk te realiseren.

How to look at art from China

Een gevolg van de oriëntatiereis wordt bijvoorbeeld verwoord door Paula van den Bosch, conservator hedendaagse kunst van het Bonnefantenmuseum, die in 2012 meeging naar Zuid-China en Indonesië. ‘De Mondriaantrip bezorgde het Bonnefantenmuseum en mij de juiste contacten om een solide basis te leggen voor structurele aandacht voor kunst uit China’, zegt ze. Dat ging zo: ‘Een van de talrijke presentaties gedurende mijn oriëntatiereis door Zuid-China was van Carol Yinghua Lu. Ik was meteen onder de indruk van haar eruditie en bevlogenheid als onafhankelijk curator, onderzoeker en publicist. Ze benadert hedendaagse Chinese kunst vanuit Aziatisch én Westers perspectief – en is één van de weinigen die daartoe in China in staat is.

‘Carol en ik raakten in gesprek en het contact verdiepte zich na de reis via e-mail en Skype. Ik kreeg voor het eerst enige greep op het fenomeen Chinese hedendaagse kunst, vooral omdat we over van alles en nog wat spraken: hoe censuur in China nu eigenlijk precies functioneert; Ai Weiwei; de verschillende pedagogische inzichten waarin onze kinderen opgroeien; hoe hun toekomst eruitziet; de moeilijke balans tussen werk en privéleven; hoeveel tijd Carol kwijt is met de afwas als je drie keer per dag Chinese gerechten eet, enzovoorts.
Ondanks drukke agenda, visumgedoe en dergelijke maakte Carol Lu met partner, curator en kunstenaar Liu Ding afgelopen zomer enkele weken vrij voor een residency in Maastricht. Ze ondernamen allerlei activiteiten in het museum, op de Jan van Eyck Akademie en in de stad, toonden werk, legden vele contacten en er was sprake van uitgebreide gedachtenuitwisseling met kunstenaars, curators, studenten, docenten, cultureel ondernemers en geïnteresseerde bezoekers. Carols betrokkenheid bij het museum maakte haar tevens een gewaardeerd jurylid voor de tweejaarlijkse BACA kunstprijs, die in 2016 focus China heeft.’

Frank Koolen in collaboration with Kasper Jacobs, Play Curacao, 2015 (video still).

Ook tussen de oriëntatiereizigers onderling bloeien vruchtbare contacten op. Om een voorbeeld te geven: tijdens de reis in 2013 leerde kunstenaar Frank Koolen directeur Brigitte Kirkhoff Eriksen kennen van het Museet for Samtidskunst in Roskilde, Denemarken. Koolen werd vervolgens uitgenodigd voor een residency en presentatie bij het museum. Op 18 september jongstleden opende een grote solo-tentoonstelling van Koolen Play Hard.

Dick Verdult treedt onder de naam Dick El Demasiado op in Medellin

De oriëntatiereis van dit jaar gaat nu door naar Colombia, waar onder meer op het programma staan een bezoek aan de kunstbeurs ARTBO, de alternatieve beurs Odeon en diverse musea en andere kunstinstellingen in Medellin en Bogota. En bovendien zijn er twee muzikale optredens van Dick Verdult, een van de deelnemers aan de reis en in Zuid-Amerika (zeer) bekend onder de naam Dick El Demasiado. Het eerste optreden had al plaats, in Medellin, waar het publiek vol enthousiasme danste op de muziek van El Demasiado.

Wat er na de reis tot stand komt aan uitwisseling en exposities over en weer is nu nog een verrassing. Maar via de website van het fonds zullen we er verslag van blijven doen. Om te beginnen met het dagelijkse blog van de reis: http://orientationtrip2015.wordpress.com/

Deelnemers uit Nederland zijn dit jaar: Rossella Biscotti (beeldend kunstenaar), Martijn van Nieuwenhuyzen (curator hedendaagse kunst Stedelijk Museum Amsterdam), Stephanie Noach (curator & Schrijver), Madelon van Schie (nectar-artprojects.nl), Dick Verdult (beeldend kunstenaar), Rieke Vos (curator, directeur Festival of Sports).