Birgit Donker blogt

Kantelen en keren, verbeelding aan de macht

Marjet Zwaans, double conscious space, 2018 - installatie

Ruim vijf jaar geleden verruilde ik feiten voor verbeelding. Van de wereld van de journalistiek reisde ik naar die van kunst en cultuur. Overeenkomsten tussen de twee zijn er zeker. De betrokkenheid in beide werelden is enorm groot. (De ego’s vaak ook.) En de drang naar originaliteit is er eveneens. Bij de ene heet die dan primeur, bij de andere oorspronkelijkheid.

Maar er zijn ook grote verschillen. Een journalist doet aan hoor en wederhoor, weet: ‘één bron is geen bron’ en ‘goed nieuws is geen nieuws’ want er is immers dat gezegde: ‘slecht voor het land, goed voor de krant’. De journalist doet aan waarheidsvinding. De kunstenaar daarentegen moet het hebben van zijn eigen oorspronkelijkheid en zeggingskracht; mag, nee moet, een eigen wereld scheppen. Het spel dat kunst met de werkelijkheid speelt is zeer uiteenlopend. Soms heel dicht tegen de feiten aan en die kerend. Soms juist verregaand losgezongen van de werkelijkheid en opgaand in de verbeelding. Aan de ene kant gaat het bijvoorbeeld om Jonas Staal, die onlangs promoveerde op het proefschrift Propaganda Art from the 20th to the 21st Century.

Jonas Staal, Propaganda Art from the 20th to the 21st Century. Foto: Dutch Art Institute

Aan de andere kant om een jong talent als Marjet Zwaans die in double conscious blockchain zoekt naar een omgangsvorm met onze complexe en meer abstracter wordende werkelijkheid in een omgeving die steeds transparanter lijkt te worden – een spiegelspel mét blockchaintechnologie.

Kunst kantelt de feiten en liegt de werkelijkheid.

De journalistiek is veroordeeld tot de feiten. Politici komen er vaak aan het woord. In 2011 interviewde ik Halbe Zijlstra, toen nog staatssecretaris van cultuur. Hij zei in dat interview dat hij de bezuinigingen op kunst niet betreurde, maar wel de BTW-verhoging op podiumkunsten en kunstvoorwerpen. Dat laatste was ‘niet de meest voldragen maatregel in het regeerakkoord’, erkende hij. En: ‘De btw-verhoging heeft mij niet geholpen. Ik snap heel goed dat er in de kunstsector met scepsis naar is gekeken.” Volgens Zijlstra had de coalitie geprobeerd de maatregel terug te draaien maar werd geen alternatief gevonden voor de 100 miljoen per jaar die deze zou opleveren. Later werd de maatregel door hem alsnog teruggedraaid.

In 2005 had ik een ander politiek interview, met Vladimir Poetin, in zijn datsja. Heus! Er zijn televisiebeelden van als bewijs, foto’s en een krantenartikel. We waren aanvankelijk besteld in het Kremlin maar moesten op het laatste moment toch koers zetten naar zijn datsja. Geen houten huis, maar een paleis. Na een voor deze president niet ongebruikelijke wachttijd van drie uur, waarin we alleen zijn hond mochten begroeten, konden we hem uitgebreid via een tolk vragen stellen. Ook bijvoorbeeld over de persvrijheid. Ja, dat kon nog beter gaf hij toe, daar werkten ze aan. Hij waarschuwde voor de West-Europese neiging tot appeasement zoals ten tijde van Hitler in 1938 ‘en mogelijk nu opnieuw’. Terwijl we in het NRC Handelsblad-interview Poetins pleidooi voor een harde aanpak van het terrorisme als het voornaamste nieuws zagen, legden de buitenlandse media die uit het interview citeerden meer nadruk op zijn verzekering dat hij in 2008 geen derde ambtstermijn begeerde. Hij werd vervolgens premier. En daarna weer president.

Hoe dan ook. Niemand gelooft vandaag nog dat ik daar echt in die datsja was. De verbeelding heeft het overgenomen van de werkelijkheid. Dankzij Halbe Zijlstra. Wie had dat kunnen denken.