‘Kom je nu he-le-maal uit Friesland??’

Andrea Möller. Foto: Aad Hoogendoorn Andrea Möller. Foto: Aad Hoogendoorn

Wist u dat de beoogde Brexit helemaal niet de eerste in de geschiedenis is? 450.000 jaar geleden dreef het Britse eiland ook al eens weg van het Europese vasteland. Dit en meer wetenwaardigs komen we tegen in Museum Het Princessehof in Leeuwarden, hét centrum van hedendaagse en historische keramiek van Nederland. Kunstenaar Lennart Lahuis beeldt er de vergankelijkheid van ‘het allemaal’ uit in klei. Hij vergelijkt de continentale geologische drift indertijd met die van nu. Had het geholpen als Europa en de Britten eerder meer over elkaar hadden geweten?

Lennart Lahuis, Mechanismus VII [57 Complications], 2016. Courtesy galerie Dürst Britt & Mayhew

Lennart Lahuis, Mechanismus VII [57 Complications], 2016. Courtesy galerie Dürst Britt & Mayhew

Als je uit het Noorden naar bijeenkomsten in het Westen reist, kun je de klok erop gelijk zetten. ‘Kom je nu he-le-maal uit Friesland??’ In deze onvermijdelijke vraag klinkt respect en medelijden door vanwege de lange reis, het vroege opstaan, alle moeite de vergadering te bereiken. Hoe kan dat toch: dat het Noorden zo ver lijkt, terwijl wij Noorderlingen andersom makkelijk even afreizen voor een vergadering of museumbezoek in de Randstad? De sociale wetenschappen geven het antwoord. We hebben hier te maken met de mentale kaart.

Even kort door de bocht: de mentale kaart is de individuele landkaart waarop plaatsen die wij kennen en graag mogen dichterbij liggen dan onbekende oorden, ook al zijn die objectief gemeten dichterbij. Amsterdam: wie kent het niet? Rotterdam: natuurlijk, weleens geweest. Den Haag: verplichte kost voor ieder schoolkind. Maar Emmen? Delfzijl? Drachten?

Wat betekent zo’n mentale kaart voor ons? Hoe zien we elkaar? Als regiomakelaar voor het Mondriaan Fonds vraag ik me wel eens af of de gevoelde geografische afstand, die dus eigenlijk van mentale aard is, de kansen beïnvloedt van Noorderlingen op nationaal niveau.

Soms verandert een mentale kaart plotsklaps – een boeiende ervaring. Kortgeleden had ik van Timisoara, toekomstige culturele hoofdstad van Europa, hooguit de naam gehoord. Toen werd ik er uitgenodigd. Een blik in de atlas leerde me dat het een grote stad is in het Noordwesten van Roemenië, op enige afstand van Boedapest en Belgrado. Vervolgens bezoek ik deze plaats en ontmoet er vriendelijke, geëngageerde en openhartige mensen. Sindsdien ligt Timisoara voor mij middenin Europa, niet meer weg te denken van mijn mentale kaart.

Wat mij in Roemenië overkwam, hebben veel mensen dit jaar in Friesland ervaren. Leeuwarden, het stêdsje aan de verder lege bovenkant van ons kikkerland, is van de periferie naar het actieve bewustzijn gesprongen. The Guardian, Arte, New York Times en Lonely Planet hebben uitgebreid en positief aandacht besteed aan de stad die zo ver weg voelt vanaf de Randstad en die, op wat bootjesmensen uit Nordrhein-Westfalen na, bij buitenlanders onbekend was. Dit heeft niet alleen positief effect op de bezoekersaantallen en de omzet van de horeca. De Friezen lopen er ook een stukje optimistischer bij.

En ondanks mogelijke kritiek op het programma van de culturele hoofdstad van Europa 2018: duidelijk is dat Leeuwarden opeens ook in de culturele wereld meetelt. Waar het in de jaren 00 nog lastig was om interessante kunstenaars van buiten te overtuigen een project in Friesland te doen, is dat tij nu gekeerd. Tot aan Japan, Australië, Puerto Rico toe staan de kunstenaars in de rij. De barre afstand Schiphol – Leeuwarden is als door tovenarij gecorrigeerd naar wat die objectief is: ca. 1,5 uur autorijden, ongeveer even ver als van vliegveld Narita naar het centrum van Tokyo. Geen Japan-reiziger die zou beweren dat die niet op Tokyo vloog, maar naar een plaats in de verre periferie.

Afstand is dus relatief en valt te beïnvloeden volgens de eenvoudige formule: bekend = bemind. Het Mondriaan Fonds heeft vorig jaar vier regiomakelaars op de kaart gezet, van wie ik er één ben. Zodra wij denken dat ‘Amsterdam’ iets goeds in de regio over het hoofd ziet staan wij op de stoep met de uitnodiging ons te volgen naar de belevingswereld waarin een kunstenaar werkt of een project voorbereid wordt. Bij voorkeur gebeurt de verplaatsing fysiek. Ook de bereidheid ons verhaal aan te horen en begrip te ontwikkelen voor een onbekende aanvrager, kan echter al veel opleveren. En het fonds neemt trouwens ook zelf het initiatief zich, waar nodig, door de regiomakelaars te laten informeren via een vooradvies.

Andrea Möller in actie

Andrea Möller in actie

De bereidheid om kritisch te kijken naar de mentale kaart van de organisatie is gelukkig groot. Bij de adviseurs die de diverse subsidieaanvragen beoordelen, was het Noorden tot voor kort slecht gerepresenteerd: van de ongeveer 70 adviseurs kwam er welgeteld één uit het Noorden. Per 1 januari komen er nu in één keer vier nieuwe adviseurs uit Fryslân en Groningen bij. Het zicht op wat er in de regio speelt, is daarmee alvast versterkt.

Ook in Den Haag is de mentale kaart van Nederland volop in beweging. Vol spanning zien de Nederlandse regio’s dezer dagen uit naar de reactie op de regioprofielen die zij hebben gepresenteerd, met het oog op het cultuurbeleid in de nabije toekomst. In deze documenten profileren Nederlandse regio’s zich met hun specifieke geografische en sociologische kwaliteiten en schetsen zij de ontwikkeling ervan met cultuur als centrale motor.

Goedkeuring van deze plannen betekent veel voor de regio’s. Het is de Haagse commissieleden dan ook toe te wensen dat zij zich bij de beoordeling ervan scherp bewust zijn van hun eigen mentale kaart. En die kaart waar nodig persoonlijk te activeren.

Vandaar mijn oproep. Bezoek het Noorden! Kom kijken naar alles wat hier groeit en bloeit! Ervaar zelf hoe snel je er bent, per auto, trein, Flixbus of anders zwemmend of op de fiets. En vergeet ook het Oosten en het Zuiden niet.

Voor kunstenaars die hier wonen en werken staan de regio’s in het hart van de mentale kaart en is de Randstad maar een kattensprong verwijderd. Laat dat andersom ook zo zijn! De regio’s zijn geen grijs gebied: bezoek ze, verruim het beeld ervan en deel het zicht erop! Want gedeelde mentale kaarten zijn betere wegwijzers.

Lennart Lahuis (woont en werkt in Leeuwarden), t/m 24 maart in het Fries Museum en Museum het Princessehof, Leeuwarden. De kunstenaar ontvangt een Werkbijdrage Bewezen Talent van het Mondriaan Fonds; voor het ontwikkeling van de solotentoonstelling verleende het Mondriaan Fonds een Projectinvestering Kunstenaar.