Kunstwerken voor iedereen

Metro Noord/Zuid lijn, Gerald van der Kaap, I want a permanent wave. Foto: Gert Jan van Rooij Metro Noord/Zuid lijn, Gerald van der Kaap, I want a permanent wave. Foto: Gert Jan van Rooij

Van grote stad tot kleine gemeente, van bewoners- tot winkeliersvereniging: iedereen kan opdrachtgever zijn en kunst in het hart van onze samenleving plaatsen. Het Mondriaan Fonds vergoedt tot de helft van de kosten, via de Bijdrage Opdrachtgeverschap. Ella Derksen heeft als kunstadviseur in Utrecht veel ervaring met kunstopdrachten in de stad en de provincie. Ze vertelt daarover en deelt haar mooie voorbeelden met tips & tricks in deze blog, geschreven op uitnodiging van het Mondriaan Fonds.

Op het metrostation of in de kerk: kunstwerken middenin de samenleving

Sinds de samenstelling van mijn tentoonstelling EMBEDDED ART enkele jaren geleden op de voormalige vliegbasis Soesterberg, gebruik ik de term ‘embedded’ voor mijn kunstpraktijk. Van oorsprong is het een militaire en technische uitdrukking, maar wat ik doe is: Embedding The Arts, kunst in de samenleving inbedden. Ik vind het geweldig dit op gang te brengen. Als zelfstandig bemiddelaar, projectleider en curator werk ik voor diverse opdrachtgevers en betrek ik kunstenaars bij ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. Niet om ze in te sluiten, maar vanwege hun betekenisvolle bijdrage aan het gesprek met beleidsmakers, bewoners, planners, idealisten en vernieuwers. Én om hun werk, de beeldende kunst, in onze omgeving op te nemen. Kunstenaars bieden niet alleen een ervaring, maar ook nieuwe inzichten. Ik ben ervan overtuigd dat we deze vrije geesten nodig hebben in onze veranderende wereld.

Links: Anno Dijkstra, Reconstruction 0, EMBEDDED ARTS, 2015. Foto: Liliane Geerling. Rechts: De Nieuwe Kerk, Amersfoort. Foto: Dirk Verwoerd

Links: Anno Dijkstra, Reconstruction 0, EMBEDDED ARTS, 2015. Foto: Liliane Geerling. Rechts: HKU studenten in De Nieuwe Kerk, Amersfoort. Foto: Dirk Verwoerd

“Maar onze artistieke onafhankelijkheid dan?” merkte een van de derdejaars studenten van de Hogeschool voor Kunsten Utrecht op, waar ik deze maand een opdracht ben gestart. Samen met docent en kunstenaar Anno Dijkstra werken we aan een interventie in een kerkgebouw, in opdracht van het Programma Toekomstig Religieus Erfgoed. Dat geeft precies het spanningsveld weer waar kunstenaars in terechtkomen bij het werken in een publieke ruimte. Een kerk is niet neutraal; geen white cube waar je vrij van enige uitgesproken context een kunstwerk neerzet. Hier is research nodig en zul je gesprekken moeten voeren voordat je een visie op de situatie ontwikkelt en een voorstel doet. Het gaat in dit geval om een ééndagsproject van studenten in De Nieuwe Kerk in Amersfoort op 29 november. Zowel de studenten als de kerk zullen voor uitdagingen komen te staan. Hun beider blik op de wereld is zo verschillend! Hier ligt mijn rol: in het begeleiden van deze ontmoeting.

  • In een opdrachtsituatie is een open houding nodig. Als beide partijen nieuwsgierig zijn naar elkaar, verrijkt dat het proces en krijg je een eindproduct waar iedereen trots op is.

Sterke voorbereiding: succesvolle kunst

Bij opdrachten voor permanente kunstwerken, zoals de Noord/Zuidlijn in Amsterdam, is het voorwerk van adviseurs van groot belang. Met het team van Qkunst, waarmee ik bij gelegenheid samenwerk en dat al vijftien jaar overheid en bedrijven begeleidt bij collecties en kunstopdrachten, schenken we veel aandacht aan het beschrijven van de context voor de opdracht en aan het selecteren van kunstenaars van wie verwacht wordt dat hun werk inhoudelijk aansluit. Deze voorbereidende werkzaamheden staan aan de basis van een succesvol resultaat. ‘Met de Noord/Zuidlijn heeft Amsterdam er een Ondergronds Museum bij’ kopte de NRC vorig jaar. De Amsterdamse architectuurprijs Gouden A.A.P. 2019 ging naar Benthem Crouwel Architects mede dankzij ‘de voorbeeldige toepassing van beeldende kunst’. Het meest trots ben ik op de ‘Wheater Engine’ van David Claerbout. Claerbout kreeg de plek die  oorspronkelijk voor een mediascherm was bedacht. Hij maakte een real-time kunstwerk van een digitaal opgebouwd Hollands landschap dat verandert met het verglijden van de seizoenen, parallel lopend aan de werkelijkheid.

Metro Noord-Zuidlijn, David Claerbout, Weather Engine, 2018. Foto: Gert Jan van Rooij

Metro Noord/Zuidlijn, Station Noord: David Claerbout, Weather Engine, 2018. Foto: Gert Jan van Rooij

Op dit moment zijn we bezig met de schetsfase voor het negende metrostation, Sixhaven. Het is nog niet helemaal zeker wanneer het er komt, maar de kunsttoepassing is dan voorbereid voordat de bouw ervan wordt aanbesteed.

  • Het adviseren over en begeleiden van kunst in de openbare ruimte is een vak. Roep tijdig (!) hulp in van een adviseur om de opdracht al vroeg op te starten. Het kunstontwerp moet net zo belangrijk zijn als bijvoorbeeld het inpassen van een trap. Er zijn genoeg ervaren zelfstandige adviseurs of samenwerkingsverbanden van adviseurs. Velen zijn te vinden op dhaps.org.

Ook de kunstenaar staat op het bouwbord bij de fietstunnel, als integraal onderdeel van het project

Vorige week ging ik op locatie kijken bij een andere opdracht waaraan ik werk; het kunstwerk Weerpluimen van Hansje van Halem voor een nieuwe fietstunnel vlakbij De Bilt. Een opdracht van de Provincie Utrecht. Ik was blij de naam van de kunstenaar en de uitvoerders op het bouwbord te zien. Het lijkt misschien een onbenulligheid, maar het geeft aan dat de kunst integraal onderdeel is geworden van het project.

Hansje van Halem, ontwerp voor Tunnel De Bilt, artist impression door Behnaz Shamsaei

Hansje van Halem, Weerpluimen, ontwerp voor Tunnel De Bilt, artist impression door Behnaz Shamsaei

Opdrachtgever en aannemer werkten mee om het ontwerp goed in te passen in elke fase van de algehele planning van de herinrichting van de N237. Waarom de provincie dit doet? Omdat ze kunst en vormgeving wil inzetten voor de verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving. Een belangrijk thema voor de provincie Utrecht is mobiliteit en daaruit vloeide de vraag voort naar een kunstenaar of vormgever bij deze wegconstructie. De artistieke kwaliteit moet centraal staan, terwijl het ook van belang wordt gevonden dat er contextueel en waar mogelijk participatief wordt gewerkt.

Bij de kunstopdracht voor de fietstunnel heb ik een groep samengesteld van vertegenwoordigers van bewonersverenigingen aan beide kanten van de fietstunnel. Ook werd iemand van het KNMI, dat ongeveer grenst aan deze nieuwe tunnel, gevraagd aan te schuiven. Deze groep heeft veel kennis over de omgeving gedeeld. Tijdens een bezoek aan het zenuwcentrum van het KNMI vond Hansje van Halem het materiaal waar ze mee wilde gaan werken. Vele computerschermen met meteorologische informatie. Temperatuurgrafieken, isobaren en weerkaarten, waarop koel wordt aangeduid met rood en warm wordt aangeduid met blauw! Zij herkende hierin haar eigen beeldtaal. Hansje heeft voor de tunnel een eigen ruimtelijke weerpluim ontworpen. Niet alleen op de wanden, de hele tunnel wordt aangepakt. Het werk zal worden uitgevoerd door het Utrechtse kunstenaarscollectief De Strakke Hand en is in november klaar.

  • Betrek bewoners en (ervarings)deskundigen bij een kunstopdracht. Vraag ze niet hoe het kunstwerk er uit zou kunnen zien, maar laat ze vooral vertellen over de wetenswaardigheden van een plek of gemeenschap. Dat levert de informatie op voor de bemiddelaar om geschikte kunstenaars te vinden. Het is niet nodig om meerdere schetsontwerpen te laten maken. Op basis van gesprekken met kandidaten kun je het vertrouwen uitspreken voor één van hen.

‘Nazorg voor de kunst? Kleine moeite!

Als een opdracht is afgerond vind ik nazorg ook belangrijk. Zo fiets ik met regelmaat even De Stijlfietsroute tussen Utrecht en Amersfoort waarvoor Boris Tellegen tien bijzondere beelden realiseerde. Is er een lamp kapot? Is er graffiti gespoten? Ik neem even contact op met de betreffende gemeente, kleine moeite.

Boris Tellegen, Mondriaan ontmoet Rietveld, De Stijlfietsroute, 2018. Foto's: Dirk Verwoerd

Boris Tellegen, Mondriaan ontmoet Rietveld, De Stijlfietsroute, 2018. Foto’s: Dirk Verwoerd

En zo af en toe inspecteer ik ook het kunstwerk ‘Vanishing Staircase, de museumtrap verdwijnt’ van Birthe Leemeijer. Een opdracht in het Zocherpark in de gemeente Utrecht waar ik vorig jaar projectleider van mocht zijn. Het is een mooi voorbeeld van een publiek project, ontstaan vanuit een vraag van bewoners uit de binnenstad. De vernieuwde beschoeiing langs de Singel had de ecologie geen goed gedaan en het idee voor een ecologisch kunstwerk werd gelanceerd. Birthe Leemeijer koos voor de locatie tussen het Centraal Museum en de Singel; ze bespeelt het thema van de museumtrap, ook als beeld van een rangorde die aan het veranderen is. De trap is omgevallen en heeft een nieuwe functie gekregen. Het is een podium voor planten en een pleisterplaats voor mens en dier. Als ik er langs fiets maak ik even foto’s voor Birthe. Groeien de planten goed? Hoe lang zal het duren voor deze moderne folly is overwoekerd door een weelde aan plantensoorten?

Birthe Leemeijer, Vanishing Staircase, 2018. Foto: Dirk Verwoerd

Birthe Leemeijer, Vanishing Staircase, 2018. Foto: Dirk Verwoerd

De gemeente Utrecht voert een serieus opdrachtenbeleid. Ze is actief opdrachtgever voor kunst in de openbare ruimte en in publieke gebouwen, omdat kunst bijdraagt aan een kwalitatieve en bijzondere leefomgeving. Voor de stad en haar bezoekers.

  • Gemeenten kunnen een leidende rol vervullen bij kunstopdrachten, ook als er sprake is van privaat-publieke samenwerkingen. Afdelingen cultuur en ruimte moeten dan samen optrekken.

Ella Derksen
Embedding The Arts

Lees hier meer over de Bijdrage Opdrachtgeverschap en bekijk hier een actueel overzicht van alle opdrachten die recent zijn gerealiseerd of nog in de maak zijn.