Met overtuiging de grens over

Op 8 mei 2019 kreeg ik een cadeautje. Als net aangestelde directeur van het Mondriaan Fonds mocht ik de bezoekers van het Nederlandse paviljoen in Venetië welkom heten, ook al had ik nauwelijks een bijdrage kunnen leveren aan de presentatie.

De door de minister van OCW geopende presentatie toont het werk van Remy Jungerman en Iris Kensmil. Tot dan was het – als je de voorgeschiedenis van de tentoonstelling ziet en het tumult dat erbij kwam kijken – nog maar weinig over die kunstenaars gegaan. Gelukkig keerde die dynamiek toen Jungerman en Kensmil eindelijk hun werk aan de wereld mochten tonen.

Het leek me opportuun om in het welkomstwoord de rol van de kunstenaar wat sterker onder de aandacht te brengen en daarom bedankte ik de kunstenaars in het publiek met de woorden ‘a special welcome to all artists present, as in the end you are at the core of everything we do’.

De uitspraak werd geloof ik niet erg opgepikt, wat op zich ook niet raar is. Want toen ik rondkeek zag ik onder de toehoorders menig museumdirecteur, curator, coördinator, kunstrecensent, verzamelaar of galerist, maar nauwelijks kunstenaars. Onterecht, maar wel verklaarbaar, want het kost geld om naar Venetië te reizen en nog meer om er te verblijven. En hoe kom je aan het felbegeerde toegangsbewijs? Een kunstenaar kan niet bogen op een instituut van belang om daar gemakkelijk voor in aanmerking te komen en kan ook nergens de bonnetjes voor reis en verblijf declareren.

Opening van het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië 2019

Opening van het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië 2019

De toehoorders waren natuurlijk niet en masse naar Venetië afgereisd vanwege mijn welkomstwoord en als ze de biënnale goed hadden willen ervaren hadden ze beter na de overvolle openingsdagen kunnen komen. Een dergelijk moment dient dan ook vooral het netwerk. Want niet alleen de Nederlandse art professionals reizen naar Venetië, ook hun collegae uit andere landen. De opening is een trefpunt: dé kans een dialoog te onderhouden met mensen die je minder vaak of zelden rechtstreeks spreekt. En waar nieuwe, waardevolle ontmoetingen ontstaan in het licht van de kunst zelf: dat draagt bij aan de uitwisseling van ideeën en stimuleert de mogelijkheden tot samenwerking.

Wat al die netwerkende mensen daar doen draait uiteindelijk om kunstenaars. Zouden zij dan ook niet zelf die internationale dialoog aan moeten gaan? Sommige kunstenaars vinden het misschien fijn als ze zich gewoon op hun werk kunnen richten zonder al te veel oranje cocktails en witte bubbels, maar de inschatting was toch dat kunstenaars, zodra de mogelijkheid geboden zou worden, wel degelijk zelf in gesprek willen gaan.

Vandaar het initiatief van het Mondriaan Fonds om kunstenaars de gelegenheid te geven aanwezig te zijn bij zulke bijeenkomsten, over landelijke grenzen heen met elkaar kennis te maken, nieuwe relaties aan te gaan, gegevens uit te wisselen en nieuwe ideeën op te doen. Daarom zijn we begonnen met een pilot waarbij kunstenaars reis- en verblijfkosten kunnen declareren en via ons accreditatie voor internationale events kunnen krijgen.

De pilot richtte zich op een bijzondere locatie, de Istanbul Biënnale. Deze editie was een bijzondere, eentje waarbinnen het nieuwe elan van de stad zichtbaar werd. Met een nieuwe burgemeester had Istanbul afscheid genomen van een grimmige politieke periode, waaronder zeker ook de kunstwereld leed. De energie leek terug.

Daarnaast biedt Istanbul als grensstad tussen Azië en Europa aanleiding om het gesprek te voeren over de westerse context naast die van andere continenten.

Mondriaan Fonds-netwerkborrel ter gelegenheid van de Istanbul Biennale bij het Nederlands consulaat in Turkije

Mondriaan Fonds-netwerkborrel ter gelegenheid van de Istanbul Biennale bij het Nederlands consulaat in Turkije

Het consulaat in Istanbul verwelkomde het initiatief met open armen en stelde de eigen tuin open voor een borrel ter ere van de kunstenaars uit Nederland. De organisatie van de biënnale verzorgde de toegangskaarten voor de Nederlandse kunstenaars en bracht een internationaal gezelschap mee naar het event. De selectie kunstenaars uit Nederland liet mooi zien wat een Nederlandse kunstenaar in deze context zou kunnen zijn, want een Nederlands paspoort was geen vereiste. Als klein land is het essentieel dat we ons openstellen voor elke kunstenaar die bijdraagt aan het Nederlandse kunstklimaat, ook als deze elders geboren is.

Zo was het uiteindelijk niet zozeer een Nederlands feestje als wel een viering van internationale betrekkingen.

Jennifer Tee, performance in MSFAU Istanbul Museum of Painting and Sculpture

Jennifer Tee, performance in MSFAU Istanbul Museum of Painting and Sculpture

Het was wellicht een beetje een on-Nederlands initiatief, want zo’n happening inclusief het publiekelijk voorstellen van kunstenaars, hoort zoiets nu wel? Wat mij betreft zeker. Wie het niet waardevol of aantrekkelijk vindt, kan uiteraard zelf een pad banen. Dit is één mogelijkheid om tot internationale dialoog te komen en deze dialoog te versterken. Omdat het een ‘lean and mean’ pilot was met goed resultaat, gaan we er zeker mee verder. Dus hou onze website in de gaten voor aankondigingen van bezoekersprogramma’s voor kunstenaars aan biënnales en internationale events.

En dan hoop ik dat we over twee jaar met een goede groep kunstenaars in Venetië staan om het volgende paviljoen te openen.