Birgit Donker blogt

Opdrachten in vrijheid

Plenaire zaal Tweede Kamer, 2013 Plenaire zaal Tweede Kamer, 2013

Waar gebeurd: Een Kamerlid wees me vanaf het Binnenhof naar het Mauritshuis en zei: ‘Het werk dat daar getoond wordt zal u wel niet aanstaan.’ Op mijn verbijsterde reactie vervolgde hij: ‘Het is immers kunst die in opdracht is gemaakt en jullie zijn toch alleen van de artistieke kunst?’

Het is een wijdverbreid misverstand dat in opdrachtverband alle artistieke vrijheid verloren gaat. De geschiedenis laat zien dat juist in opdracht baanbrekend werk kan worden gemaakt, denk aan Michelangelo, Vermeer of Rembrandt. En van dichterbij kennen we van vrijbuiter Karel Appel De Appelbar die hij maakte voor het Stedelijk Museum Amsterdam. Of de grootse, abstracte schilderingen met diepe kleuren van Rudi van de Wint in de Tweede Kamer: kunst gemaakt in opdracht en dagelijks op tv zichtbaar als sublieme achtergrond voor het politieke debat.

Van belang is wel dat opdrachtgevers hun opdracht niet dichttimmeren en accepteren dat zij nooit precies zullen krijgen wat ze zelf bedachten. Anders was het immers niet nodig een kunstenaar in te schakelen. Oftewel, zoals kunstenaar Frank Koolen zegt: ‘Een kunstenaar moet als het even kan iets toevoegen wat je niet verwacht. Kijk, kwaliteit moet altijd bovenaan staan, maar een beeld dat daarnaast bijvoorbeeld ook nog enthousiasme aanwakkert, waardoor mensen uit diverse groepen met elkaar gaan optrekken, vertegenwoordigt wel een ideaal om de hoogte in te steken.’

Binnen de kunstwereld zelf is het idee dat kunst in opdracht geen ware autonome kunst is nu veel minder sterk aanwezig dan pakweg een paar decennia geleden. De regels die de kunst zichzelf oplegde waren strikter toen, nu is er veel meer souplesse.

Frank Koolen, Het Monument voor Toekomstig Geluk (impressie), 2018

Frank Koolen, Het Monument voor Toekomstig Geluk (impressie), 2018

Tussen drie flatgebouwen in Drachten maakt Frank Koolen een kunstwerk met de veelbelovende titel Het Monument voor Toekomstig Geluk. Dit doet hij in opdracht van de gemeente Smallingerland en in samenwerking met flatbewoners, VvE en andere lokale partijen. En met een bijdrage van het Mondriaan Fonds. Het wordt een raket als ontmoetingspunt, met zitplaatsen in de basis. Maar er schuilt nog een verrassing in: de top verandert maandelijks van kleur en licht één van de huisnummers op. De gelukkige bewoner wint een prijs, met dank aan de middenstand van Drachten: nu eens een diner bij kaarslicht of knipbeurt bij de kapper. In een publicatie vertellen bewoners over hun prijs en zichzelf. Zo kunnen roerloze sculpturen op een sokkel kunstwerken worden die publieke betrokkenheid oproepen. Lees hier een interview met Koolen.

Claudy Jongstra, The Pathway of the Birds, 2017, Crooswijk Rotterdam.

Claudy Jongstra, The Pathway of the Birds, 2017, Crooswijk Rotterdam.

En andersom geldt dat opdrachten kunstenaars kunnen helpen in hun ontwikkeling. Zo moest Claudy Jongstra voor begraafplaats Crooswijk in Rotterdam werk ontwikkelen tussen glas, een techniek die ze niet eerder gebruikte, maar in de toekomst vaker gaat toepassen. En Alex van Warmerdam zei in een interview over de opdracht voor nieuw werk die hij kreeg van filmmuseum EYE: ‘Voor mij telde het werken in vrijheid, onafhankelijk van enig script: het kunnen beproeven van ideeën; de mogelijkheid ze te verwerpen; schetsen en plannen te kunnen ontwikkelen die zich gaandeweg scherper aftekenen. Ik was blij met die ruimte, die ontstond dankzij de bijdrage van het Mondriaan Fonds, want geld is er niet bij voorbaat voor dat proces van experimenteren en dreigt ook onderweg altijd op te raken.’

Het Mondriaan Fonds stimuleert sinds 2013 opdrachten van letterlijk iedereen, mits het werk van goede kwaliteit én publiek toegankelijk is. En mits sprake is van een realistisch honorarium. Op deze manier willen we bijdragen aan initiatieven die in samenwerking tot stand komen en waarbij het maken van beeldende kunst nadrukkelijk wordt verbonden aan het tonen ervan. Doel is ook dat een nieuwe geldstroom richting beeldende kunst op gang komt; het fonds betaalt immers maximaal de helft van het totaalbedrag.

Kathrin Schlegel, Der Stein Des Weisen (artist impression), 2018

Kathrin Schlegel, Der Stein Des Weisen (artist impression), 2018

De afgelopen vijf jaar zijn op die manier liefst 180 opdrachten mede mogelijk gemaakt. Zoals het werk Der Stein Des Weisen, dat Kathrin Schlegel maakte voor de nieuwe campus van de Erasmus Universiteit Rotterdam en dat op 3 september wordt onthuld. Uitgangspunt is de oude monumentale sokkel die het beroemde beeld van Erasmus van Hendrik de Keyser tot na de Tweede Wereldoorlog heeft gedragen. Tegenover de sokkel plaatst Schlegel een veel vluchtiger vorm, die het midden houdt tussen een spreek- en gedachtenwolk in, gemaakt van hoogglans gepolijst RVS. Ze noemt het in een interview op de website van TAAK een reflector die de wereld op een ander manier laat zien. ‘De ongrijpbaarheid van de vorm laat zien dat de interpretatie en toepassing van (historische) kennis permanent in verandering zal blijven.’

Het Mondriaan Fonds blijft bijdragen aan opdrachten van in potentie letterlijk iedereen. Voor degenen die nog niet zo thuis zijn in het opdrachtgeverschap is er de digitale helpdesk opdrachtgeverschap, ontwikkeld met een bijdrage van het fonds door het Lectoraat Art & Public Spaces LAPS, en de Gerrit Rietveld Academie. Deze helpdesk geeft praktische informatie over standaard procedures voor opdrachtgeverschap; het geeft profielen van bemiddelaars en voorbeeldprojecten van beeldende kunst in de publieke ruimte.

We kijken uit naar de toekomstige aanvragen van al die opdrachtgevers die zich realiseren dat kunstenaars kunnen wat zij zelf niet vermogen. Omdat kunstenaars ons verbazen en verrassen door met hun verbeelding hun goddelijke gang te gaan.

Onder de noemer ‘Kunstwerken voor iedereen’ heeft het Mondriaan Fonds een special gemaakt over opdrachtgeverschap. Met deze speciale bijlage wil het fonds voor een breed publiek zichtbaar maken welke bijzondere projecten tot stand zijn gekomen op initiatief van een divers palet aan opdrachtgevers.