Ruim baan voor de verbeelding

Patricia Kaersenhout, Soul of Salt Patricia Kaersenhout, Soul of Salt

Een monument van zout, hoger dan een mens, rees deze zomer op in het Palazzo Forcella de Seta in Palermo; het was een kunstwerk van de Nederlandse Patricia Kaersenhout. Met deze installatie, Soul of Salt, verbeeldde ze een verhaal dat tot slaaf gemaakten op de Cariben elkaar vroeger vertelden: als je maar nooit geen zout at, zou je licht genoeg worden om de wereld over te vliegen, terug naar Afrika. Bezoekers van het palazzo konden wat zout meenemen en vanuit de Siciliaanse havenstad verder de wereld over dragen. Door het vervolgens op te lossen in water zou de pijn van het verleden wat verdund, herverdeeld en verlicht kunnen worden.

Rossella Biscotti, Title One The Tasks of the Community, 2012 - 2014

Rossella Biscotti, Title One The Tasks of the Community, 2012 – 2014

De verbeelding aan de macht – dat is precies wat wij als Mondriaan Fonds bepleiten. Of misschien moet ik in mijn rol nu zeggen: wat ik de afgelopen jaren als fondsdirecteur met volle overtuiging heb uitgedragen. Want met ingang van morgen begin ik bij het Nederlands Fotomuseum in de havenstad Rotterdam, waar ik leiding ga geven aan hét thuis voor het fotografisch geheugen in Nederland: archieven, oude en nieuwe fotografie worden in het NFM bewaard en geëxposeerd.
De installatie van Patricia Kaersenhout zag ik twee weken geleden op Manifesta 12. Dat voelde als een cirkel die zich sloot. Want zesenhalf jaar geleden speelde mijn eerste werkdag bij het fonds zich af op de opening van Manifesta 9, in de voormalige kolenmijn de Waterschei in Genk. Daar was ik onder de indruk van de installatie The task of the community van Rosella Biscotti. Koper en lood had zij hierin verwerkt, afkomstig uit een verlaten nucleaire installatie; als hint naar processen waar wij als gemiddelde burger globaal wel iets van weten, maar zelden het fijne. Het werk is abstract en gelaagd en vertelt vele verhalen. Die reikwijdte staat voor mij symbool voor wat wij als fonds mede mogelijk willen maken.

Het vernieuwde Rijksmuseum Boerhaave. Anatomisch Theater met publiek.

Het vernieuwde Rijksmuseum Boerhaave. Anatomisch Theater met publiek.

In de voorgaande zesenhalf jaar bij het Mondriaan Fonds is veel gebeurd. Voorop staat dat het fonds heeft bijgedragen aan duizenden projecten van kunstenaars, bemiddelaars, erfgoedinstellingen en opdrachtgevers. Of het nu ging om een opdracht voor nieuw werk, zoals Soul of Salt of het werk van Rosella Biscotti; om een werkbijdrage voor een beginnend kunstenaar of om een museum dat zijn visie opnieuw formuleerde en zijn zalen opnieuw inrichtte, zoals bijvoorbeeld Rijkmuseum Boerhaave in Leiden dat deed. Ik had me voorgenomen van dat alles zo veel mogelijk te bekijken, om te voorkomen dat ik die projecten – de kunst en het erfgoed waar het uiteindelijk om gaat – alleen op papier voorbij zag komen. De bezoeken die ik heb kunnen afleggen, van Groningen tot Genk, waren zonder uitzondering een feest. En ook: een bevestiging van enkele mantra’s die ik gedurende deze jaren heb gekoesterd en met reden naar voren heb gebracht.

Beleidsplan Mondriaan Fonds 2017-2020

Beleidsplan Mondriaan Fonds 2017-2020

‘De verbeelding aan de macht’ was er één van. Dit werd de rode draad in het beleid van het fonds, tot in de titel van beleidsplannen aan toe, want hierin spiegelt zich de functie van het fonds: het verdiepen en versterken van de vrijhaven van de verbeelding. Daar draagt het fonds aan bij, vanuit de gedachte dat goede kunst en erfgoed met vrije geest en open blik worden gemaakt, bewaard en geëxposeerd. Een vanzelfsprekendheid zijn deze bepleite vrijhavens helaas nooit. Bij aanvang van mijn periode bij het fonds was de ruimte ervoor ernstig gekrompen door de bezuinigingen. Het kan dan ook niet vaak genoeg worden gezegd hoe waardevol het is dat ook politici deze vrijhavens verkennen én erkennen en hoe verheugend het is dat we een minister hebben die eveneens pleitbezorger is van de vrije geest.

Een ander mantra was pluriformiteit, meerstemmigheid. Zoals wij het in het beleidsplan verwoordden: ‘Kunst en erfgoed zijn een oefening in pluriformiteit; zorgen voor variaties op de werkelijkheid; zijn van nature kosmopolitisch en grenzeloos.’ Zowel binnen de organisatie als erbuiten is diversiteit steeds bepleit als onlosmakelijk onderdeel van wat we doen. Een derde van de adviseurs is van cultureel diverse afkomst. Noraly Beyer, afgelopen jaar toegetreden tot de Raad van Toezicht van het Mondriaan Fonds, vatte het begin oktober in een interview met Mister Motley glashelder samen: ‘Vanaf nu is diversiteit een vanzelfsprekendheid, voor, achter en op de cultuurpodia.’

Prospects & Concepts 2018. Foto: Mark Niedermann

Prospects & Concepts 2018. Foto: Mark Niedermann

En dan: ‘passend publiek’ – nog een serieus mantra. Om vergissingen te voorkomen: waar het Mondriaan Fonds níet op hamert, is dat er voor iedere tentoonstellingen of nieuw werk een zo groot mogelijk publiek wordt gevonden. Waar het wél op hamert is dat goed wordt nagedacht welk publiek bereikt moet worden; een nieuw publiek, een professioneel publiek, een internationaal publiek of een breed publiek. En dat er vervolgens voor gezorgd wordt dat dat publiek bij de lurven gegrepen wordt. Het kan waardevoller zijn als een enkele bezoeker echt gegrepen wordt door een kunstwerk, dan dat er tientallen achter elkaar aan door museumzalen draven met oogkleppen op.

En het Mondriaan Fonds had het de afgelopen jaren over zichtbaarheid – een terugkerend refrein, vanuit de overtuiging dat kunst publiek verdient en het publiek kunst. Zelf droeg het fonds daar actief aan bij, door bijvoorbeeld de startersexpositie Prospects & Concepts te organiseren; jaarlijks essays te publiceren; en erfgoedtalentprijzen te ondersteunen. Openheid telt, evenals naar buiten treden. Vandaar ook dat we met onze website een uitstalkast laten zien van al die projecten die we mee mogelijk maakten: kunst en erfgoed waaraan het publiek heeft bijgedragen. En vandaar ook dat ik vanaf het begin af aan graag met woorden en beelden op de actuele ontwikkelingen ben ingegaan in het nieuwe blog van de directeur. Op 2 januari 2013 verscheen de eerste tekst van mijn hand, onder de titel Kijk, dit is namens u geïnvesteerd. Dit was het begin van een reeks die uitmondde in 152 uiteenlopende blogs.

Presentatie website kunstenaarshonorarium.nl

Presentatie website kunstenaarshonorarium.nl. Foto: Ernst van Deursen

Samenwerken, dat was ook een terugkerende term in deze reeks: samenwerking van musea, die bijvoorbeeld resulteerde in collectieve collectiedepots, maar ook van de hele beeldende kunstsector, verzameld binnen Beeldende Kunst Nederland (BKNL). Belangrijke vrucht van dat laatste is ‘het nieuwe normaal’:  bij de oogst van de afgelopen zes jaar hoort het kunstenaarshonorarium. Met goed fatsoen kan daar niet meer omheen gegaan geworden. In het verlengde daarvan: hoe mooi zou het zijn als ook voor freelance curatoren en kunstcritici zoiets in het leven werd geroepen?

Omkijkend ben ik blij dat we er zo veel beter voorstaan dan in 2012. Er is geld bijgekomen en de argwaan van kunstenaars en musea tegen een fonds ‘dat geen geld meer heeft’ is geweken; wat dat betreft is veel ten goede gekeerd. Musea durven weer meer langere termijnplannen te maken. De honorariumrichtlijn zorgt ervoor dat kunstenaars nu worden behandeld als professionals, die normaal voor hun diensten betaald worden. En er is in de politiek meer oog voor de intrinsieke waarde van cultuur. Dat alles maakt dit een goed moment om afscheid te nemen als directeur, temeer gezien het nieuwe beleidsplan van het Mondriaan Fonds dat vanaf nu moet worden opgesteld. Ik laat een opvolger daarin graag ruim baan.
En zelf trek ik het ‘veld’ in, om me vanuit dezelfde, hierboven beschreven overtuiging met dezelfde mantra’s in te zetten voor het Nederlands Fotomuseum, dat een schat van zo’n zes miljoen beelden bewaart, exposities maakt om dit erfgoed te delen, er nieuwe vragen aan stelt en het actualiseert met de fotografen en de technieken van nu.

Fotograferen betekent letterlijk: schrijven met licht. Opgeleid als journalist houd ik van schrijven – of het nu is met licht, met pixels op een scherm of met letters op papier. Daarom heb ik de afgelopen jaren ook met zo veel plezier geblogd over allerhande actuele onderwerpen die kunst en erfgoed aangaan. Dit is mijn laatste blog in deze reeks; ik start vast en zeker een nieuwe. Tot ziens!