Birgit Donker blogt

Waar verleden en toekomst elkaar raken

Rondvarende expositie 'De Tocht' op schip De Tromp in Sneek. Foto: 11Fountains

Vreemd eigenlijk, dat er een Europees Jaar van het Cultureel Erfgoed is aangebroken. Het is toch zeker ieder jaar het jaar van het Europees erfgoed? Er is nu niet opeens meer erfgoed bijgekomen. Of ander erfgoed. En hoe kort is een jaar wel niet, vergeleken bij al die duizenden jaren dat het erfgoed tot stand kwam?

En toch, toch is het goed dat de Europese Commissie 2018 tot erfgoedjaar heeft uitgeroepen. Want dit zet een extra spotlicht op de schatten die we hebben, op de manier waarop we onze wereld hebben ingericht en zo ook op hoe wij zelf in onze wereld staan. Als je bijvoorbeeld kijkt naar het Nederlandse Twitteraccount dat bij het erfgoedjaar hoort, dan zie je berichten die uitwaaieren van watererfgoed in Oudendijk tot de verkiezing van de beste restauratietimmerman; of de verkiezing van het monument van de maand in de gemeenten Nuenen (in maart de Hooidonkse watermolen); maar ook ‘Superdivers immaterieel erfgoed’, waarmee de invloed van migranten op het erfgoed wordt bedoeld. Zo worden op een feest als Koningsdag in de Utrechtse wijk Lombok andere accenten gelegd dan in rest van Nederland: minder oranje, meer muziek van multiculturele bands en veel verschillende eetculturen. ‘Lombok anders’ is de naam van het organiserende comité.

Iedere maand zijn er tijdens het erfgoedjaar expertbijeenkomsten. De eerste had plaats in het Scheepvaartmuseum in Amsterdam. Tijdens deze bijeenkomst werd een pleidooi gehouden voor het behoud van ambachtelijke kennis door Marion Poortvliet, oprichter van Crafts Council Nederland, een platform voor het creatieve ambacht. Haar betoog werd kracht bijgezet door een aantal jonge ontwerpers, zoals de Marokkaans-Nederlandse Mina Abouzahra, en andere experts die vertelden over hun fascinatie voor ambachten en tradities waar ze een eigentijdse betekenis aan geven.

Ontwerp 'De IJsfontein' van Birthe Leemeijer voor Dokkum
Ontwerp ‘De IJsfontein’ van Birthe Leemeijer voor Dokkum

In het kader van het Europees erfgoedjaar zijn er ook speciale evenementen voor het grotere publiek. Zoals 11Fountains & De Tocht, een rondvarende expositie die uitleg geeft over de elf fonteinen die ter ere van Leeuwarden Culturele Hoofdstad zijn gemaakt door internationale kunstenaars, samen met lokale bedrijven. De fonteinen worden geplaatst in de Friese Elfsteden, zoals in Dokkum het werk van Birthe Leemeijer, of in Leeuwarden dat van Jaume Plensa. De tocht langs de fonteinen heeft plaats op het schip De Tromp, met maquettes van de ontwerpen en beeldmateriaal van het maakproces. Het Mondriaan Fonds kende een Projectinvestering Instellingen toe aan deze manifestatie, sprankelend onderdeel van het Europees Jaar van het Cultureel Erfgoed.

Neem de installatie van Lyobov Matyunina op de expositie Prospects & Concepts, begin februari te zien bij Art Rotterdam. Zij maakte tapijten, die zij ziet als brief- en landkaart waarin culturele tradities van mensen in verschillende tijdsgewrichten terug te lezen zijn. Politiek, historisch en religieus: allerlei betekenissen zijn erin verweven. Matyunina reisde hiervoor af naar Armenië waar het oudste nog bestaande tapijt ter wereld werd gevonden in de Altai bergen. Fragmenten van antieke tapijten die ze in Armenië verzamelde komen samen met een door haarzelf geproduceerd tapijt in een filmische installatie.

Lyubov Matyunina, Carpetologia, 2017-18, gemengde techniek, video-installatie, tapijt, wol.
Lyubov Matyunina, Carpetologia, 2017-18, gemengde techniek, video-installatie, tapijt, wol.

Of kijk naar het nieuwe metrostation Rokin in Amsterdam, waar speciale vitrines met 10.000 archeologische vondsten uit de voormalige rivierbedding van de Amstel te zien zijn. Tussen 2003 en 2012 werden in de bouwputten van de Noord/Zuidlijn ongeveer 700.000 archeologische vondsten opgegraven. Stadsarcheoloog Jerzy Gawronski heeft samen met kunstenaar Daniel Dewar 10.000 vondsten geselecteerd die worden tentoongesteld in twee speciale vitrines op Station Rokin. Vanaf 22 juli, als de metro gaat rijden, kunnen reizigers ze zien.

Nog een mooi voorbeeld is Kunstfort Vijfhuizen, een presentatieplek waar militair erfgoed en beeldende kunst elkaar versterken. Dit jaar is er in het fort, dat een Bijdrage Meerjarenprogramma’s Presentatie-instellingen krijgt van het fonds, werk te zien van onder meer Constant Dullaart, Rory Pilgrim, Anouk Kruithof en Cevdet Erek, allen hedendaagse kunstenaars.


De Onkruidier, ‘De smaak van het Suikerunie Terrein’, 2017.

En kijk ten slotte naar de Onkruidenier, het kunstenaarsduo Ronald Boer en Jonmar van Vlijmen dat zich verdiept in de herkomst van gewassen zoals de suikerbiet, die afkomstig is van de zout-tolerante strandbiet. Ze verbleven vorig jaar op het voormalige Suikerunieterrein in Groningen, met een Bijdrage Tijdelijk Binnenlandatelier van het Mondriaan Fonds. Hier raakten ze gefascineerd door de complexe herkomst van ons voedsel. Het Suikerunieterrein is een soort ‘tussenland’ geworden, waar wilde planten momenteel misschien wel meer suikers produceren dan voorheen. Ze onderzochten wat onkruid vertelt over de stad Groningen en welke verborgen smaken we kunnen terugvinden we in de stad; smaken die iets vertellen over de rijke geschiedenis van voedselproductie. Inmiddels hebben ze zich gestort op onderzoek naar de suikerbiet, die behalve in Groningen traditioneel ook veel voorkomt in Limburg. Hun werk sluit nauw aan bij het thema waarmee Nederland in april invulling geeft aan Europees erfgoedjaar: gemaakt landschap.

Waarmee maar weer bewezen is dat het verleden dat in ons erfgoed schuilt én kunst van de toekomst naadloos in elkaar over gaan.

Zie ook de website van het Europees Jaar van het Cultureel Erfgoed