Birgit Donker blogt

Waarom kunst niet gratis is

Provinciehuizen, ambassades, rechtbanken, bedrijven en woonkamers. Op vele plaatsen in binnen- en buitenland prijkt traditiegetrouw het portret van het Nederlandse staatshoofd. Als symbool van de staat – in die overheidsgebouwen en bedrijven, – uit liefde voor het koningshuis – in die huiskamers. Nederland is hiermee niet uitzonderlijk.

Zoals gebruikelijk na een troonwisseling wordt nu, na het aantreden van Koning Willem-Alexander, opdracht gegeven om nieuwe staatsieportretten te maken. Er was al de staatsiefoto van Koos Breukel, straks wordt die aangevuld met drie andere werken, wellicht ook een litho, zeefdruk of tekening. En misschien nog een foto, waarom niet.

Het Mondriaan Fonds is gevraagd de procedure van de keuze voor de kunstenaars en het maken van de portretten te begeleiden. Dat doet het fonds graag omdat het stimuleren van de ontwikkeling en de zichtbaarheid van relevante beeldende kunst onze doelstelling is. Deze werken zullen bovendien een groot publiek bereiken. Met de inzet van deskundigen willen we zorgen dat de portretten van hoog niveau zijn. Een goed portret is meer dan één op één gelijkend, het is gelaagder. Het gaat er niet alleen om hoe iemand er uit ziet, maar hoe hij is – in de ogen van de maker.

Toen Koningin Beatrix in 1980 aantrad was er ook een staatsiefoto die een jaar later werd aangevuld met een geschilderd portret door Herman Gordijn, een bronzen plaat van Eric Claus, een bronzen kop van Nel van Lith en een zeefdruk van Marte Röling. Op dit moment worden alleen tweedimensionale portretten gemaakt, onder andere om de kosten te beperken.

En toch zijn juist die kosten voor sommigen een steen des aanstoots. ‘Peperdure portretten’ kopte het tijdschrift Weekend bijvoorbeeld. Kunstenaars – ,,niet de minste namen” –  zouden wel bereid zijn om dit om niet en voor de eer te doen.

Wat is dat toch in Nederland dat kunst niets mag kosten? We vragen toch ook niet aan de bloemist die de aankleding van de Ridderzaal deed om de Troonrede op te fleuren om dat maar gratis te doen? Of de bakker die het brood bakt voor de Koning?

Kunstenaars zijn zelfstandig ondernemers, die een zaak draaiende houden. Een succesvol kunstenaar als Joep van Lieshout heeft tientallen mensen in dienst. Ook als kunstenaars geen werknemers hebben, geldt dat ze omzet moeten maken alleen al om hun vaste lasten te betalen. Het werken aan een portret van de Koning, wat inderdaad als zeer eervol kan worden beschouwd, betekent dat ze daar veel werk aan hebben en andere dingen moeten laten schieten. Bedenk ook dat de werken eindeloos gereproduceerd zullen worden en dat auteurskosten en reproductierechten worden afgekocht.

We zijn in Nederland, in tegenstelling tot andere landen, niet gewend dat kunstenaars een honorarium krijgen voor het maken van werk in opdracht. Dat is iets waar het Mondriaan Fonds opdrachtgevers sowieso bewust van probeert te maken. Als we bijdragen aan een opdracht voor het maken van nieuw werk dat publiek toegankelijk is, eisen we dat er een reëel honorarium tegenover staat. Zeker nu van kunstenaars wordt gevraagd dat ze cultureel ondernemender worden, moeten ze normaal betaald worden. Ook voor een koninklijke opdracht.