interviews

De toekomst tegemoet – Briljante schilder met Rock and Roll attitude

René Daniëls, Zonder titel, 1980 - 1982. Olieverf op doek, 150 x 200 cm. René Daniëls Stichting. René Daniëls, Zonder titel, 1980 - 1982. Olieverf op doek, 150 x 200 cm. René Daniëls Stichting.

‘Iedereen houdt van René Daniëls. Hij is de briljante schilder, iemand die figuratie en conceptuele kunst aan elkaar kon koppelen. En intussen liep hij ook concerten af en straalde hij als kunstenaar een Rock and Roll attitude uit. Hij luisterde niet alleen naar platen in zijn studio maar schilderde ze ook; ze cirkelen door zijn schilderijen. Ook dat gevoel, die dynamiek en wisselwerking tussen de schilderkunst en het leven in de wereld rondom, wilde ik tot zijn recht laten komen. Daarom ben ik ook zo blij met de cover van de catalogus die is vormgegeven door het Nederlandse duo Mevis & van Deursen. Er staat een portretfoto in zwartwit op van Daniëls zelf, begin jaren tachtig in zijn atelier, waar hij een schilderij omhoog houdt, een geschilderd gezicht voor zijn eigen gezicht. Hij geeft voor de camera een klein optreden; de cover heeft iets van een platenhoes.’

Catalogus René Daniëls, Fragments of an Unfinished Novel, 2018

Catalogus René Daniëls, Fragments of an Unfinished Novel, 2018

Aan het woord is Devrim Bayar, curator van WIELS in Brussel. Samen met haar collega Paul Bernard van het MAMCO in Genève heeft zij de afgelopen jaren gewerkt aan het grote overzicht van René Daniëls dat tot begin 2019 in Brussel te zien is en daarna doorreist naar Genève. Het Mondriaan Fonds verleende een Bijdrage Presentatie Buitenland voor de tentoonstelling en bijbehorende catalogus. Beide belichten de belangrijke rol die Daniëls in de recente kunstgeschiedenis speelt, ondanks de abrupte breuk in zijn carrière in 1987 als gevolg van een hersenbloeding. Eind jaren zeventig trad Daniëls naar voren als pionier van de toen opnieuw populair wordende figuratieve en expressieve schilderkunst. Met beeldrijm en woordspelingen gaf hij zijn werk een literaire, soms dromerige logica. Beroemd zijn de associatieve omvormingen van motieven zoals de vlinderdas en de gestileerde museumzaal met achterwand en twee zijwanden als vleugels.

Uit de kamer van de burgemeester, zelden of nooit eerder getoond

‘Er zijn veel beroemde en geliefde schilderijen van Daniëls in Brussel te zien, maar ook doeken die zelden, soms nooit eerder zijn geëxposeerd,’ vertelt Bayar. ‘De tentoonstelling is dan ook meer dan een herhaling van vorige tentoonstellingen. We hebben werk van ver gehaald én opgediept uit een intieme kring soms zeer dichtbij, waar het een half verborgen leven leidde. Zo is er een prachtig schilderij uit de werkkamer van de burgemeester van Eindhoven, Daniëls geboortestad. Het toont een hoek van een tentoonstellingsruimte met twee schilderijen die een tintelend muzikaal ritme en licht uitstralen. Door de gehechtheid van de burgemeester aan dit doek is het niet eerder uitgeleend. Op zijn kamer hangt nu tijdelijk een ander werk.

‘Vrijwel alle tekeningen en schilderijen van Daniëls komen uit museale of private verzamelingen; het schilderij uit deze werkkamer valt onder de Stichting René Daniëls, die de nalatenschap beheert en het werk dat gevonden werd in zijn studio na zijn toeval. De directeur van de stichting, Marleen Gijsen, draagt ook zorg voor het werk dat Daniëls maakt na zijn relatieve herstel. We hebben met de stichting  en Marleen wereldwijd onderzoek kunnen doen, wat in hoge mate te danken is aan de investeringen van het Mondriaan Fonds.’

Devrim Bayar en Rene Daniëls

Devrim Bayar en Rene Daniëls

‘Zoals een musicus variaties op een thema speelt, toont zich in de samenhang van kunstwerken de kracht van het oeuvre. De publieke bijdrage maakt dat zichtbaar voor het publiek.’

‘Alleen al zulk grensoverschrijdend onderzoek’, zoals Devrim Bayar toelicht, ‘vergt veel samenwerking, precisie en tijd. De bijzondere opbrengst is dat we schilderijen uit Europa en Amerika bijeen hebben kunnen brengen. Het gaat om werk dat zo waardevol is dat kosten voor verzekeringen en transport reguliere budgetten meteen te buiten gaan, terwijl, en dat is zo belangrijk: uitgerekend in de samenhang toont zich de kracht van het oeuvre. Die kracht, dat is wat we dankzij de publieke bijdrage rechtstreeks zichtbaar kunnen maken aan het publiek. De tentoonstelling in Brussel beslaat twee complete verdiepingen. Een ervan is gewijd aan de vele variaties die Daniëls schilderde op het motief van de museumzaal, die vaak als vlinderdas wordt beschreven; variaties zoals een musicus ze op een thema speelt.’

‘Sommige schilderijen, zoals het sterrenstelsel dat gewoonlijk bij Daniëls thuis hangt, zijn gerestaureerd. Dat zijn investeringen voor nu en voor nieuwe generaties.’

René Daniëls, Installation view 'Fragments from an Unfinished Novel', WIELS, 2018. Photo: Hugard & Vanoverschelde Photography

René Daniëls, Installation view ‘Fragments from an Unfinished Novel’, WIELS, 2018. Photo: Hugard & Vanoverschelde Photography

‘De ruggensteun van het fonds werkt door in dat wat meteen zichtbaar is, zoals de eenheid van kunstwerken, maar ook in dat wat zich afspeelt achter de schermen, bijvoorbeeld in het onderzoek naar actuele interpretaties van taal en tekst in zijn werk. Of als het gaat om restauraties. Sommige schilderijen waren in een slechte conditie; die hebben we voor nu en de toekomst kunnen herstellen. Wat dat betreft gaat het om duurzame investeringen. Prachtig voorbeeld is het openingswerk in Brussel: een schilderij dat we van René persoonlijk in bruikleen kregen; het enige werk dat hij thuis wilde hebben zodra hij weer op zichzelf kon wonen. Gewoonlijk hangt het in zijn slaapkamer. Je ziet een planeet die lijkt te bewegen in zijn baan om een ster. Een inspirerend schilderij, met een grote intimiteit doordat het ook als metafoor gezien kan worden voor de beide levens van de kunstenaar. We hebben een trailer gemaakt van transport en restauratie, om het publiek een kijkje te geven in de wereld achter de tentoonstelling.’

De link tussen tentoonstelling en wereld rondom wordt verder versterkt, zoals Devrim Bayar zegt, via het recente werk van Daniëls. ‘In het hart van de tentoonstelling exposeren we schilderingen en schetsen die hij nog altijd dagelijks in zijn notitieboeken maakt. Ook dit werk geeft uitdrukking aan wie hij is, met heel het verschil tussen de jonge dertiger die de wereld veroverde en de man voor wie kunst een communicatieve noodzaak is geworden. Sommige mensen hebben bezwaar tegen het late werk; wij vinden dat het deel uitmaakt van wie Daniëls is. De titel Fragmenten uit een onvoltooide roman is ontleend aan een van zijn eigen teksten. Wat wij bemerken is dat het oeuvre in heel zijn onvoltooide reikwijdte fans trekt, maar ook een nieuwe generatie kijkers, kunsthistorici en kunstenaars. Ze komen van overal en melden zich voor rondleidingen en bezoeken. Het publiek blijft zich verruimen, ook straks nog verder, in Genève.’

René Daniëls, Fragmenten uit een Onvoltooide Roman, tot en met 6 januari, WIELS, Brussel en van  27 februari tot en met 5 mei. MAMCO, Genève

René Daniëls, Installation view 'Fragments from an Unfinished Novel', WIELS, 2018. Photo: Hugard & Vanoverschelde Photography

René Daniëls, Installation view ‘Fragments from an Unfinished Novel’, WIELS, 2018. Photo: Hugard & Vanoverschelde Photography