interviews

‘Interdisciplinair blijft precair’

Filmstill met Alex van Warmerdam, 2015 Schneider vs Bax Filmstill met Alex van Warmerdam, 2015 Schneider vs Bax

‘Interdisciplinair werk blijft precair’, zegt Jaap Guldemond, hoofd tentoonstellingen en curator bij Eye Filmmuseum in Amsterdam. Hij is verantwoordelijk voor het tentoonstellingsbeleid dat focust op het grensgebied tussen film en beeldende kunst. Hoe verrijken de disciplines elkaar? Guldemond brengt die wisselwerking naar voren. Exemplarisch zijn tentoonstellingen zoals eerder met Anthony McCall of William Kentridge, waarin ruimtelijke lichtprojecties en animaties de museumzalen in een beweeglijk parcours veranderden. En nu is er L’histoire kaputt van film- en theatermaker, kunstenaar en dichter Alex van Warmerdam (Haarlem, 1952). Alle negen speelfilms van Van Warmerdam draaien deze zomer in de filmzalen van Eye; in het museum vormen zijn kunstwerken een mysterieuze enscenering.

Over het unieke karakter van dit oeuvre, aanleiding om Van Warmerdam uit te nodigen, zegt Guldemond: ‘Het denken in geschilderde beelden speelt bij Alex overal doorheen. Kijk alleen al naar het begin van sommige films: dat zijn geschilderde sequenties. Alsof het affiche dat Alex voor die film heeft geschilderd zich als speelfilm ontvouwt. Je merkt dat zijn opleiding aan de Rietveld Academie door alle kunstvormen heen schemert waarin hij werkt. Het schilderkunstig denken staat altijd aan de basis. Daarbij komt, en dat is het zeldzame, dat hij zijn signatuur op alle fronten kan laten zien. Het is bijzonder dat iemand op zoveel gebieden iets op hetzelfde hoge niveau kan: als kunstenaar, theatermaker, filmmaker, acteur en schrijver. Wat hij maakt is altijd honderd procent Alex van Warmerdam, zeer uitgesproken, tot en met de punt die een zin besluit.’

‘Een puur Van Warmerdamse wereld’

De duivel schuilt in het detail, op kleine en grote schaal. Complete filmsets worden door Van Warmerdam naar eigen inzicht opgetrokken: van boom tot boerderij, zoals in Kleine Teun. Wat met wortel en tak moet worden uitgeroeid, wordt eerst met zorg geplant. Legendarisch is ook de nieuwbouwwijk uit De Noorderlingen, ogenschijnlijk een toonbeeld van wederopbouw in de jaren vijftig en toch van hoek tot hoek een decor.

Jaap Guldemond

Jaap Guldemond

Guldemond: ‘Alleen al de positie die hij als filmauteur inneemt is onvergelijkbaar. Van Warmerdam maakt een puur Van Warmerdamse wereld. Dat is des te knapper, gezien het geld dat ermee gemoeid is en de strijd om die financiën rond te krijgen, altijd opnieuw in alle onzekerheid of dat wel gaat lukken. Dat gold ook voor de fondsenwerving bij deze tentoonstelling, die relatief laat rond kwam. Interdisciplinair werk blijft precair: zodra je ontkomt aan kaders, val je er ook buiten. Wanneer films niet in de bioscoop in roulatie genomen kunnen worden, zoals met installaties uiteraard het geval is, heeft het Filmfonds er moeite mee. Pas bij nadere toelichting is, zeer verheugend, een substantiële bijdrage door het Filmfonds beschikbaar gesteld. En andersom kan het gebeuren dat je in de beeldende hoek, ondanks je hoge staat van dienst en een bekroond interdisciplinair oeuvre, nog zwart op wit moet bewijzen dat je kunstenaar bent ook. Het is goed dat er een speciale contactpersoon interdisciplinaire projecten namens alle landelijke kunstfondsen bij het Mondriaan Fonds is gestationeerd; in het verlengde daarvan zou ik een speciale pot voor zulke projecten willen bepleiten. Het waardevolle van de bijdrage Opdrachtgeverschap, waar we gelukkig een beroep op mochten doen, is de gedegen samenwerking die mogelijk wordt voorafgaand aan een presentatie als deze. Met de toekenning ervan kan daadwerkelijk een ontwikkeling in een oeuvre worden waargemaakt.’

L’histoire kaputt, Studio Hans Wilschut

L’histoire kaputt, Studio Hans Wilschut

Op de tentoonstelling L’histoire kaputt komen explosieve fragmenten voorbij uit Van Warmerdams speelfilms, levensgroot geprojecteerd en met een accent op lijfelijke acties zoals worstelpartijen in water en modder. Maar dominant is het geheel nieuwe werk: een tiental monumentale, ruimtelijke installaties, animaties en performancefilms die Van Warmerdam in de aanloop naar deze tentoonstelling heeft ontwikkeld. Hiervoor verleende het Mondriaan Fonds behalve een bijdrage Opdrachtgeverschap aan Eye ook een compensatie kunstenaarshonorarium via het Experimenteerreglement.

‘Lood en ander gif, van alles heb ik al geprobeerd’

‘De filmfragmenten, daarin zit voor mij de opwinding niet,’ zegt Van Warmerdam, gevraagd naar het bijzondere van zijn veelzijdige tentoonstelling. ‘Dat is oud spul, waarin ik bovendien vaak zelf te zien ben, meer dan me lief is. Ik heb niet zo’n interesse in mijn eigen retrospectief, daar had ik eigenlijk dood voor moeten zijn.’ Hij is zojuist teruggekeerd van een tussentijdse check bij Eye, waar hij enkele installaties van nazorg heeft voorzien. De sculptuur van een aquarium waarin twee herenschoenen verzonken zijn, herinnerend aan de film Ober, had een extra scheut vuiligheid nodig om het slootwater troebel te houden. De veters slingeren zich als plantenstengels door het morsige groen omhoog. ‘Lood heb ik er al in geflikkerd’, preciseert Van Warmerdam, ‘En ander gif. Van alles heb ik al geprobeerd en toch is aan het eind van de volgende dag het water weer glashelder.’

2018 Zijkanaal B

2018 Zijkanaal B

‘De opwinding bij deze tentoonstelling zat ‘m voor mij’, vervolgt hij, ‘in het maken van het nieuwe werk. Er was een deadline, maar daarbinnen kon ik voor het eerst tien maanden aan een stuk werken aan nieuwe beelden. Die kunstwerken staan allemaal op zichzelf, met de suggestie van een onderling verband. Daarin vervullen de filmfragmenten hun rol. Maar dat is aan Jaap Guldemond; de man die de tentoonstelling een gezicht geeft als geheel. Voor mij telde het werken in vrijheid, onafhankelijk van enig script: het kunnen beproeven van ideeën; de mogelijkheid ze te verwerpen; schetsen en plannen te kunnen ontwikkelen die zich gaandeweg scherper aftekenen. Ik was blij met die ruimte, die ontstond dank zij de bijdrage van het Mondriaan Fonds, want geld is er niet bij voorbaat voor dat proces van experimenteren en dreigt ook onderweg altijd op te raken.’

‘Niets hoeft een eindoordeel te krijgen, want dat ligt verderop’

De beweeglijkheid van denken wordt voor het publiek zichtbaar in twee stopmotionfilms van steeds veranderende schilderijen: L’histoire kaputt, waarnaar de tentoonstelling is genoemd, en De schepselen van het woud. In beide films verglijdt de wereld, of onze waarneming daarvan, in een stroom van mensen, dieren, planten, vergezichten en inkijkjes in kamers, inclusief sterfkamers. Alles is vloeibaar als verf; het tegenovergestelde van een vastgespijkerd decor. ‘Maar film en schilderkunst’, zegt Van Warmerdam: ‘zet ik zo niet tegen elkaar af. Wat bevrijdend is aan deze manier van schilderen is de afstand van de ezel; van het ezelschilderij. Het zijn films over het schilderen zelf. De kwast en de verf brengen me van het één naar het ander. Niets hoeft een eindoordeel te krijgen. Want dat ligt verderop. Steeds daarna. En daarna. En daarna. Ik ben voortdurend onderweg. Zo vrij als een vogeltje.’

Schepselen van het Woud combineert als projectie film en schilderkunst, maar is ook fysiek een tweeluik. Naast de projectie hangt, beeldschoon, een levensgrote zilverreiger, wit oplichtend in de schemering: het is het laatste beeld uit de reeks over elkaar heen geschilderde voorstellingen. ‘Ik had genoeg van de duisternis’, zegt Van Warmerdam hierover. ‘De zilverreiger is geen wouddier. Je komt ze wel tegen in bosrijk gebied, zoals in de Ardennen, waar vrienden van ons een huis hebben, daar zie ik hem aan de rand van een verlaten meer.’ Als een klein visioen? Het blijft even stil, alsof de suggestie van een sprookje bijzonder vergezocht is. Op nuchtere toon: ‘Het zijn hier nog exotische vogels.’ Toegift: ‘Ik weet nog, ik was een keer in Zuid-Spanje, daar waren net zoveel ooievaars als hier vroeger mussen. ’s Avonds kwamen ze met zijn allen over de stad gevlogen, een vlucht ooievaars. De eerste dag weet je niet wat je ziet. Na een paar dagen is dat weg, dan let je er niet meer op.’

Het bevalt hem maar half, maakt hij duidelijk, dat zijn tentoonstelling geen daglicht kent. ‘Dat komt de films ten goede, maar alles wordt daardoor al gauw romantisch. Ik vind dat soms ook irritant aan theater. Het uitlichten geeft er een betovering aan die ik niet wil.’ Jaap Guldemond ziet dat anders: ‘Ik vond het interessant aan beide platforms van theater en film, waar de meeste mensen Alex van kennen, een derde platform toe te voegen: dat van de museumzaal. Dus niet: een overzicht te maken van alles wat Alex in de voorgaande jaren heeft gedaan, want dat zou ook te dicht in de buurt komen van zijn tentoonstelling acht jaar geleden in het Stedelijk Museum Schiedam. De bijzondere kans hier bestaat uit het combineren van de tentoonstellingsruimte met die van de film. Doorslaggevend daarbij is, achteraf beschouwd, het idee van tijd. In alle kunstwerken op L’histoire kaputt speelt de factor tijd een rol, zoals dat ook het geval is bij film en in het theater.’

Terugkijkende kunst, zodra je binnenkomt

2018 Informant

2018 Informant

Als geheel werkt de tentoonstelling als een filmset voor het publiek. Blikvanger bij binnenkomst is het werk Informant. Tegen een witte muur stapt uit een hoek een vrouwelijke beveiliger tevoorschijn, op ongezette tijden. Peilend kijkt ze de zaal in, in de ogen van de bezoeker. En dan verdwijnt ze ook weer, zo te zien met medeneming van haar observaties. Terugkijkende kunst zodra je binnenkomt; het heeft een licht intimiderend effect. Naast filmperformances zoals deze maakte Van Warmerdam objecten en ruimtelijke installaties, waarin het publiek nog verdergaand in de rol van performer belandt. Te gast in een kamer bijvoorbeeld, achter een gang met vele, vele deuren. Romantisch is niet de eerste, noch de laatste kwalificatie die bij je opkomt. De tentoonstelling is eerder een dwaaltocht door de achterkamers van de geest. De kamer achter de vele deuren wordt bewoond door figuren in zwartwit, verscholen onder het meubilair. In de hoek staat een heggenschaar.

‘Een mix van David Lynch en Edward Kienholz,’ schreef Mark Moorman in de Volkskrant. Hij gaf de tentoonstelling vijf sterren. Van Warmerdam: ‘Kienholz, dat is wel de grootmeester. Een explosie van inventiviteit, zijn werk. Het is onbegrijpelijk dat The Beanery in het Stedelijk naar de toch al overvolle kelder is verbannen. Bij de Fondazione Prada in Milaan was vorig jaar een vleugel ingericht met zijn werk. Een herontdekking. Five Car Stud stond er, gebaseerd op een raciale lynchpartij rond 1970. Dat is, met een stel witte mannen die een zwarte zijn ballen afsnijden bij een auto met oplichtende koplampen in het donker, een zeer theatraal, zeer filmisch werk. En felrealistisch, tot in de derde macht.’

L’histoire kaputt bewaart een grotere afstand tot de actualiteit. In het werk Kamer, waar elke bezoeker via de gang met de deuren in zijn eentje terecht komt, hangt een zomerse stilte, een stilgezette tijd, gevuld door het gezoem van insecten. Het is een decor waarin het publiek de rol van hoofdrolspeler inneemt, zij het, dat het gedrag van deze hoofdrolspeler zich moeilijk laat regisseren. Is dat acceptabel, voor een kunstenaar die als regisseur gewend is controle te houden? Van Warmerdam: ‘Er kan niet voor niets telkens maar één iemand tegelijk naar binnen en er is camerabewaking, maar dan nog, je zal altijd zien dat mensen hun handen niet thuis kunnen houden. Iemand had de brillenkoker van het tafelblad losgewrikt en ze hebben aan het beddengoed zitten te kloten. Niet te doen. Ook daarin is Kienholz de grootmeester. Die zet alles compleet vast met dikke lagen lijm, kit en hars.’

Alex van Warmerdam – L’histoire kaputt, Eye Filmmuseum, Amsterdam. Mede mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds met een bijdrage Opdrachtgeverschap en een compensatie voor het kunstenaarshonorarium via het Experimenteerreglement. L’histoire kaputt duurt tot en met 2 september. Op 1 september opent bij Grimm Gallery in Amsterdam een solotentoonstelling van Alex van Warmerdam met nieuwe schilderijen.

Lees ook de blog Eerste hulp bij interdisciplinair aanvragen van Birgit Donker.