interviews

Met een vracht aan zeecontainers over de oceaan

Joep van Lieshout op het terrein van AVL Mundo. Joep van Lieshout op het terrein van AVL Mundo.

‘Als een vrijheidsstrijder beweegt hij zich door de wereld. Hij is één van de zeldzame Nederlandse kunstenaars die niet alleen wereldberoemd is in eigen stad en land, maar daadwerkelijk internationaal.’ Kort voor zijn solotentoonstelling bij Pioneer Works in New York dit jaar van start ging, kreeg Joep van Lieshout de Rotterdam Promotie Prijs, voor het bevorderen van de stad en haar goede naam. Nooit eerder in de halve eeuw dat deze prijs bestaat ging die naar een kunstenaar. Tegelijk waren zijn sculpturen en installaties onderweg over de oceaan. Een triomftocht? ‘Er voeren zes zeecontainers naar Amerika’, stelt hij vast. ‘Wat nog altijd by far de dominante kunstwereld is. En vanuit de haven ging het met een rij vrachtwagens recht door New York.’

Ondernemer Joop van Caldenborgh, eigenaar van Museum Voorlinden, roemde in zijn lofrede de actieradius van de kunstenaar: ‘Van Parijs en New York tot Miami is hij een hoofdrolspeler in de kunst en daar komt bij: Joep is genereus. Hij denkt na over nieuwe vormen voor onze samenleving. Utopie en dystopie; fantasie en functionaliteit; het rationele en irrationele brengt hij samen. Hij is de kunstenaar en ondernemer, wakend over Rotterdam, van wie je zou willen dat hij in een denktank over de wereldpolitiek het gedachtegoed mee oprakelt.’

Van Lieshout zette alle eerbetuigingen kracht bij met de mix van droom en daad die hem in het bloed zit. Hij overhandigde burgemeester Aboutaleb het eerste exemplaar van zijn inktverse monografie Dirty Hands en introduceerde de Brutusprijs die hij ‘als kunstenaar voor andere kunstenaars’ in het leven heeft geroepen ‘om krachten te bundelen en grenzen te verleggen’. Klap op de vuurpijl was de onthulling van zijn maquette voor het toekomstige Brutusgebouw, dat met zijn torens tot 120 meter meteen in de top tien schiet van hoogste Rotterdamse gebouwen. De woonwijk in het industriële Vierhavengebied krijgt een cultureel hart: zesduizend vierkante meter tentoonstellingsruimte en een rits betaalbare ateliers.

‘Het is fokking spannend en riskant, maar realistisch. De gemeente heeft er al een aparte projectleider voor aangesteld,’ zegt Van Lieshout. ‘Of ik nou een stoel, tafel, mobile home of woonwijk maak, sculpturen, installaties, machines of een tentoonstelling zoals in New York, die alles samenbalt; het één ligt altijd in het verlengde van het ander. En de adrenaline is welkom.’ Spil van het Brutuscomplex blijft zijn eigen broedplaats met een team van twintig medewerkers, zijn studio en depot, zijn beeldenpark, artist-in-residence en rauwe expositieruimte. Atelier Van Lieshout is een wereld op zich, het resultaat van drie decennia pionieren aan ‘de mooiste rafelrand van Rotterdam’.

‘Tandwielen bestellen: het leukste wat er is’

Onder Hollandse wolkenluchten begin september trilt het terrein van bedrijvigheid. Binnen en buiten tekenen de silhouetten van gestileerde mensfiguren zich af; een klein leger van polyester. Dit vergezelt de levende werknemers die op ladders en in loodsen staan. Op kantoor duikt Van Lieshout achter zijn computer op, waar hij verdiept was in ‘het bestellen van tandwielen; het leukste wat er is.’ Onder tandwielen, blijkt al gauw, schaart hij alle mogelijke materialen, zoals iemand het over bouwstenen kan hebben. Zijn tandwielen zijn concrete objecten maar ook metaforen: de raderen die de kunst en de organisatie draaiende houden. En waarlangs de tijd verglijdt. Bij Pioneer Works domineerde een enorme gele klok (Pendulum) de ruimte. Elk kwartier verkondigde die met een gong het einde der tijden.

 

Links: installatie Pioneer Works 2019 – pendulum press. Foto: AVL Mundo
Rechts: Joep van Lieshout bij de maquette voor het Brutusgebouw. Foto: Wilma Sütö

De show in New York is net achter de rug; tijd voor pas op de plaats? Integendeel. ‘Ik geef altijd het uiterste van wat ik kan.’ Afgelopen weekend opende de groepstentoonstelling Secret Society bij AVL Mundo: gewijd aan clandestiene werelden; het occulte en de ontgrendeling daarvan. AVL Mundo is de stichting die van Lieshout in 2008 heeft opgezet voor het delen van ‘gewenste én ongewenste kunst’ met een groot publiek. De schemerige opslagloodsen, die met tientallen ingepakte sculpturen in gestapelde kratten een schimmenwereld oproepen, vormen het decor. Medewerkers schuiven met beamers; lichtbundels verglijden naar de juiste projectiehoek. Met zwarte verf schildert een collega cryptische spreuken op de poort.

Zo werkt het altijd bij Van Lieshout: twee kanten op. Hij gaat de wereld in en onthaalt de wereld in Rotterdam. Hoe lukt hem dat? Specifiek met zijn mega soloshow in Brooklyn? Bij zijn afstuderen, memoreert hij fijntjes, maakte hij een tweezijdig slagzwaard. De kunstenaar als veroveraar. Het zwaard heeft hij ooit tegen een boek geruild, maar de sculptuur met slijpsteen die erbij hoort kan hij zo laten zien. Kunstenaar- en ondernemerschap zijn voor hem twee kanten van één vak, die hij beide scherpt. En Amerika? Amerika vereist sowieso dubbele inzet.

 

Links: Flying Dutchman, 2018. Foto: AVL Mundo
Rechts: Kunstenaar David Maroto bij AVL Mundo voor tentoonstelling Secret Society. Foto: Wilma Sütö

Het bouwen van een maatschappij, een systeem, een utopie

Pioneer Works zit op een superplek in New York en het interessante is ook, zegt Van Lieshout, dat het verwant is aan AVL Mundo. ‘Het is opgezet door beeldhouwer Dustin Yellin. Hij heeft die oude staalfabriek in Redhook gekocht en opgedeeld in een werkplaats en tentoonstellingsruimte. Eerst betaalde hij alles zelf; nu is er een team aan de slag met een jaarprogramma en sponsors. Geldschieters vinden blijft per tentoonstelling onvermijdelijk. Dat was een proces van drie tot vier jaar, waar ik alle tijd en geld in gestopt heb die ik had, omdat het zo belangrijk is die stap te zetten. Maar ook omdat mijn werk precies hierover gaat: over het bouwen van een maatschappij, een systeem, een utopie. Curator Natalie Kovacs wakkerde het vuurtje aan en toen was het een kwestie van blijven opstoken. Soms werd de tentoonstelling uitgesteld, soms bijna afgesteld. Iedereen kent mij in Amerika, en toch ben ik er maar een kleine speler. Ja, ik heb werk verkocht aan Bratt Pitt en Kanye West. Dat zingt rond. Ik heb ook werk verkocht aan musea en begin dit jaar een grote opdracht opgeleverd in Miami. Maar ik maak geen hebbedingen waarvan de markt op tilt slaat of schilderijen die 25 miljoen op de veiling opbrengen en zo de jaaromzet van een Amerikaanse topgalerie spekken, dus die galerie denkt wel drie keer na voordat die in zo’n tentoonstelling meegaat.’

Van Lieshout tekent een driehoek met een piepklein stokpoppetje op papier. Dat stokpoppetje is hij, nou ja, de kunstenaar in het algemeen. De driehoek staat voor de commerciële eenheid van musea, verzamelaars en galeries in Amerika. ‘De musea kopen bij dezelfde galeries als de verzamelaars; de verzamelaars leggen royaal in voor een bestuursfunctie bij de musea en de musea betalen hun shows via de verzamelaars en galeries, die hun eigen kunstenaars promoten. Er komt nul geld van de overheid. Dus die drie vormen een machtsblok. De vraag is: hoe kom je ertussen? Dat is geen positief verhaal. Er dringt nauwelijks een Nederlandse kunstenaar tot die markt door. Marlene Dumas; Mark Manders misschien. Ik ben nu in gesprek met een goede galerie, wat winst is van Pioneer Works, waar ik een vette, volle tentoonstelling heb kunnen neerzetten, met goede kritieken in Frieze en Art News. Doorslaggevend voor dat succes was de bijdrage van het Mondriaan Fonds. Op geen enkele andere manier was het anders rond gekomen. De tentoonstelling in New York was een droom die ik wilde verwezenlijken, daarom heb ik het tentoonstellingsbudget met eigen investeringen aangevuld; geld uit opdrachten en de verkoop van design, zoals de meubels waar we hier op zitten. Maar de redding kwam van het Mondriaan Fonds, op diverse fronten: als bijdrage aan transport en productie, maar ook als springplank naar de markt. Het is noodzakelijk om een instituut te hebben dat ervoor zorgt dat de Nederlandse kunst en cultuur ook internationaal getoond wordt.’

Licht en donker, open en dicht: het labyrint als levenswerk

 

Links: Pioneer Works PW CryptoFuturist NTL exhibition New York 2019 – Blast furnace. Foto: AVL Mundo
Rechts: Art Omi, Atelier VanLieshout – BlastFurnace 2019. Foto: AVL Mundo

Bij Pioneer Works bouwde Van Lieshout een overzicht van zijn werk uit de laatste tien jaar, The CryptoFuturist and The New Tribal Labyrinth: een combinatie van sculpturen, installaties en machines, waarmee hij het publiek door één monumentale totaalinstallatie sluisde, open en dicht, hoog en laag, donker en licht. Blikvanger was Blast Furnace, een hoogoven van donkerbruin staal, die met zijn 12 meter hoge buizen, zijn filters en luchtvoorverwarmers perfect samensmolt met het industriële decor van de staalfabriek. In deze duistere krachtcentrale zijn stoelen, bedden en wc’s vastgeklonken, voor ‘een fictieve stam van staalarbeiders’. Na afloop van de show is Blast Furnace doorgereisd langs de Hudson Rivier en door vijf installateurs opnieuw opgebouwd in het park voor sculptuur en architectuur Art Omi in Ghent, New York. Daar blijft het werk de komende twee jaar staan als ‘fabriek van de toekomst’: een schrikbeeld of, zoals Van Lieshout zelf zegt ‘een hommage aan de industrie, die een romantisch verlangen omvat naar de oorsprong van onze welvaart en cultuur. En naar een herleving van de industriële revolutie, met als doel één te worden met de machine.’ Van Lieshout: ‘Het is een labyrint op zich, zoals alles wat ik maak uiteindelijk samenkomt in één labyrint, zo groot, grotesk en indrukwekkend mogelijk.’ Grijnzend: ‘Wat dat betreft is het beter nooit iets te verkopen. Het labyrint is mijn levenswerk.’

Pioneer Works in New York ontving een Bijdrage Presentatie Buitenland van het Mondriaan Fonds voor de tentoonstelling van Atelier Van Lieshout. De installatie Blast Furnace blijft de komende twee jaar in New York te zien in het beeldenpark Art Omi.

Het werk Humanoids (2019) is permanent geïnstalleerd In Collins Canal Park in Miami en bestaat uit negen figuren van aluminium, waarin mens en natuur met elkaar versmelten.

De groepstentoonstelling Secret Society is gratis toegankelijk bij AVL Mundo, op vrijdag, zaterdag en zondag tot en met 22 september. Het Mondriaan Fonds verleende een tegemoetkoming in de honoraria van exposerende kunstenaars via het Experimenteerreglement.

Humanoids van Joep van Lieshout. Foto: Robin Hill