interviews

‘Nieuwe aanwinsten, nieuwe inzichten’

Portret Kris Callens. Foto: Ruben van Vliet Portret Kris Callens. Foto: Ruben van Vliet

Van uitbundige bloemenvazen zoals tulpenpiramides in Delfts blauw tot en met art nouveau serviezen van eierschaalporselein, zo dun dat het licht erdoorheen schemert; en van boerenbont tot strak minimalisme: de tentoonstelling Made in Holland: 400 jaar wereldmerk in Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden presenteert het succesverhaal van de Nederlandse keramiek in binnen- en buitenland. Het overzicht is nog tot medio 2019 te zien. Het opende in zomer van 2018 als onderdeel van Leeuwarden, Culturele Hoofdstad van Europa. ‘En het mooie is, dat we binnen deze context niet alleen de Friese, maar de gehele Nederlandse keramiek zoals die zich door de eeuwen heen ontwikkeld heeft aan de wereld hebben kunnen presenteren’, zegt directeur Kris Callens.

Meer dan zevenhonderd bruiklenen uit heel Europa zijn voor deze tentoonstelling naar Leeuwarden gekomen. ‘Maar het vertrekpunt, ’aldus Callens, ‘is de eigen collectie, inclusief aanwinsten die we konden doen dankzij de Bijdrage Collectieprogramma’s van het Mondriaan Fonds. Daarmee versterken we de actualiteit en de laatste era van vier periodes die hier worden belicht. Zulke investeringen zijn hard nodig wil je technische vernieuwingen, eigentijdse omvormingen van historische ontwerpen of verrassende transformaties laten zien. Voorbeeld is het werk High Tea Pot van beenderporselein, gevormd naar een varkensschedel en met bijpassende theemuts van ruigharig bont. Deze roemruchte theepot van Wieki Somers dateert uit 2003 en was toen ook voor het allereerst bij ons in Leeuwarden te zien, op een tentoonstelling over uitbundige serviezen.’ En het is geen wonder, vindt Callens, dat het nieuw verworven werk nu andermaal een prominente rol vervult, want: ‘Wij verzamelen niet voor het depot, maar omarmen onze aanwinsten en presenteren ze in diverse contexten, die telkens een andere kant van de zaak laten zien.’

High Tea Pot, Wieki Somers, 2003, porselein, bont, metaal, uitvoering in samenwerking met Europees Keramisch Werkcentrum. Foto: Erik & Petra Hesmerg

High Tea Pot, Wieki Somers, 2003, porselein, bont, metaal, uitvoering in samenwerking met Europees Keramisch Werkcentrum. Foto: Erik & Petra Hesmerg

De huidige tentoonstelling plaatst de varkensschedeltheepot, samen met andere exempels van Dutch Design en ontwerpen van bijvoorbeeld Piet Hein Eek en Bas van Beek, in een historisch overzicht van Nederlandse keramiek dat teruggaat tot 1600. De recente aanwinsten voegen zich in een lange traditie van ontwerpen die naar vorm en stijl verrassen, verschillende werelden samenbrengen en daarmee internationaal succes hebben geboekt.

‘Made in Holland betekent vrijwel altijd en van oudsher: sterk gekleurd door buitenlandse invloeden.’

‘Het is misschien geen volledig, maar zeker een bijzonder veelomvattend overzicht dat wij hier presenteren’, aldus Callens. ‘We vertellen het verhaal van de ontwikkeling van keramiek aan de hand van de mooiste voorwerpen die in Nederland zijn gemaakt, met extra aandacht voor de internationale uitwisseling van invloeden. Want ‘Made in Holland’ betekent vrijwel altijd en van oudsher: sterk gekleurd door buitenlandse invloeden. Dat begint al met de komst van Chinees porselein naar Nederland, rond 1600, via de VOC. Dit beschilderde aardewerk werd meteen zo populair dat Hollandse fabrikanten uit Delft het gingen imiteren. Het Delfts blauw werd uiteindelijk geëxporteerd door heel Europa. De Engelse koningin Mary Stuart was er dol op. Het was ook van voorname kwaliteit, zoals we laten zien met spectaculaire stukken zoals torenende vazen en een tableau dat uit bijna zeshonderd tegels bestaat.’

Tegeltableau met bijbelse voorstelling Daniël vecht het vonnis over Susanna aan, 1606, Hans Bernaert Vierleger, Haarlem, aardewerk. Keramiekmuseum Princessehof (bruikleen Stichting Van Achterbergh-Domhof). Foto: Erik & Petra Hesmerg

Tegeltableau met bijbelse voorstelling Daniël vecht het vonnis over Susanna aan, 1606, Hans Bernaert Vierleger, Haarlem, aardewerk. Keramiekmuseum Princessehof (bruikleen Stichting Van Achterbergh-Domhof). Foto: Erik & Petra Hesmerg

En de geschiedenis van internationale beïnvloeding over en weer is in de Nederlandse keramiek niet voorbehouden aan Delfts Blauw. Het boerenbont dat in de negentiende eeuw op grote schaal in Maastricht werd gemaakt, vond in Engeland zijn oorsprong, vertelt Callens. De modellen en decors van het serviesgoed werden aangepast bij de Nederlandse markt en later, met een oog op de export, ook bij de Japanse en islamitische markt. ‘De Maastrichtse ondernemer Petrus Regout, die de Godfather van het boerenbont wordt genoemd, was de eerste Nederlandse grootindustrieel. En met vergelijkbare voortvarendheid hebben Nederlandse fabrikanten steeds invloeden van elders voor eigen succes aangewend,’ zegt Callens. ‘De tentoonstelling Made in Holland en het boek dat we erbij hebben uitgegeven, maken deze beide kwaliteiten zichtbaar: zowel het hoge niveau van keramiekontwerp en -productie in Nederland, als de grenzeloze handelsgeest. Het recente buitenlandse succes van Dutch Design met zijn soms humoristische ontwerpen is wel eens badinerend als marketingstunt weggezet, maar de werkelijkheid is dubbelzinniger. Het is altijd het samengaan van kwaliteit en handelsgeest dat het succesverhaal zijn kleur geeft.’

Maastrichts aardewerk met drukdecors, 1860-1900, Petrus Regout & Co / De Sphinx en Société Céramique, Maastricht, hard aardewerk. Collectie Centre Céramique, Maastricht en Keramiekmuseum Princessehof. Foto: Erik & Petra Hesmerg

Maastrichts aardewerk met drukdecors, 1860-1900, Petrus Regout & Co / De Sphinx en Société Céramique, Maastricht, hard aardewerk. Collectie Centre Céramique, Maastricht en Keramiekmuseum Princessehof. Foto: Erik & Petra Hesmerg

Naast Delfts Blauw, boerenbont en Dutch Design is er nog een vierde hoofdstuk in het verhaal over de Nederlandse keramiek als wereldmerk. Dat is gewijd aan het eierschaalporselein waarmee fabrikant Rozenburg uit Den Haag in 1900 het publiek betoverde op de wereldtentoonstelling in Parijs: ranke vazen, schalen en flacons die zelf even fijntjes zijn als de vlindervleugels of tere bloesems die er in decoratieve schilderingen over uitwaaieren. ‘Moet je je voorstellen, zegt Callens, ‘de wereldtentoonstelling vond plaats aan de voet van de Eiffeltoren en in een tijd waarin producenten van staal de markt innamen – en juist daar steelt niet staal de show, maar keramiek,  speciaal de Nederlandse art nouveau van Rozenburg!’ Bij de inrichting in het Princessehof wordt de herinnering aan de wereldtentoonstelling opgeroepen met foto’s en een bijna negentiende eeuwse veelheid aan objecten.

Grote dekselvaas met decor van passiebloemen, 1900, Plateelfabriek Rozenburg, Den Haag, eierschaalporselein. Particuliere collectie. Vazen met twee oren, 1901 Plateelfabriek Rozenburg, Den Haag, eierschaalporselein. Collectie Meentwijck. Foto: Erik & Petra Hesmerg / Onderdeel van Tulip Pyramid – Copy and Identity, Jing He, 2016, mixed media, o.a. porselein, aardewerk, metaal, plastic en ready-mades. Courtesy Galerie Roehrs & Boetsch. Foto: Erik & Petra Hesmerg

‘Wij hechten aan de levendige eenheid van vaste museumcollectie en tijdelijke tentoonstellingen’

Callens: ‘Je zou kunnen zeggen dat het grote overzicht Made in Holland vier kleinere, aparte tentoonstellingen omvat. Elk tijdvak verschilt van het andere, maar er zijn ook sprongen door de tijd. Bij het recente Dutch Design zie je geavanceerde technologieën soms samengaan met oude ontwerpen. Er komen gasbranders en printers bij de uitvoering te pas, maar tegelijk tref je hedendaagse bloempiramides en tulpenvazen, zoals topstukken van Studio Job en Hella Jongerius, die teruggrijpen op de traditie van Delfts Blauw. Nieuwe aanwinsten, nieuwe inzichten! Maar zulke sprongen door tijd en ruimte doen zich ook voor door het hele museum heen. Ook in de collectiepresentatie kom je serviesgoed van Wieki Somers tegen. Wij hechten aan de levendige eenheid van vaste collectie en tijdelijke tentoonstellingen. De Bijdrage Collectieprogramma’s van het Mondriaan Fonds is cruciaal voor het doortrekken van lange lijnen, waarin die eenheid zichtbaar wordt. Onlangs is de opstelling van de vaste collectie vernieuwd. Onder de titel ‘Van Oost en West’ komen ook hier internationale dwarsverbanden naar voren in stijl, vorm en techniek: van China, de bakermat van keramiek, tot in de Friese klei.’

Made in Holland: 400 jaar wereldmerk’ is tot en met 30 juni 2019 te zien in Keramiekmuseum Princessehof en werd mede mogelijk gemaakt door een Projectinvestering van het Mondriaan Fonds; onderdeel zijn objecten aangekocht met een Bijdrage Collectieprogramma’s van het fonds.