interviews

‘Zaterdag krijgen we gele sterren’

‘Ik heb een torenvalk boven de stad zien bidden; hij bleef boven de Amstel zweven, zo ver, dat je hem zonder kijker niet kon zien; net als twee reigers die achter elkaar naar het westen vlogen. Ik wou wel mee. Ver weg! Enfin, niet aan denken.’ Wanda Verduin is veertien, ze houdt van de natuur en mist haar huis en tuin in Bussum. Alle joden uit westelijk Nederland moesten vanaf 1942 verhuizen naar Amsterdam, gedwongen door de nazi’s. ‘Zaterdag krijgen we gele sterren’, schrijft ze haar vriendin Els. ‘En dan ben je niets meer.’ Nadat ze is vervoerd naar kamp Vught verstuurt Wanda, die op haar 18e in Auschwitz sterft, nog vier brieven.

De tentoonstelling “Waarom schrijf je me niet” – Post uit de Vergetelheid vertelt het verhaal van vijf slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, onder wie ook een verzetsman en een Joodse vluchteling uit Duitsland. Aan de hand van brieven en kaarten die zij hebben nagelaten, aangevuld met dagboeken en foto’s, herleeft hun geschiedenis. Ook krijgen ze een gezicht in korte films, waarin familieleden, een professionele acteur, een zangeres of journalist fragmenten voorlezen en daar zelf op reageren, persoonlijk én met bespiegelingen op onze eigen tijd.

‘Het hier en nu, hoe zou je daar omheen kunnen? De vluchtelingenproblematiek en vragen die spelen rond identiteit, maar bijvoorbeeld ook rond privacy in onze digitale correspondentie,’ zegt Mirjam Huffener, ‘vinden een parallel in het verleden. Ook al is de wereld nu heel anders.’ Huffener staat aan de bron van de tentoonstelling die door Nederland en Duitsland reist langs musea, synagogen, kerken, herinneringscentra, scholen en bibliotheken. ‘We brengen de geschiedenis dichtbij het publiek, op locaties waar mensen gemakkelijk binnenlopen’.

‘Niet de verschrikkingen brengen ons verder, maar de vraag wat we ervan leren’

Voor Huffener was het oorlogsverleden altijd al dichtbij. Haar vader zat in het gewapend verzet; haar moeder overleefde Auschwitz en stierf vorig jaar op 97-jarige leeftijd. Naar haar is de Lotty Veffer Foundation genoemd, die, samen met het Nationaal Onderduikmuseum en het Zentrum für Niederlande-Studien Münster, organisator is van de tweetalige tentoonstelling. En van haar leerde Mirjam Huffener over de oorlog te praten ‘met een zekere lichtheid’; los van de schuldvraag. ‘Want daarmee schiet je niks op. Niet de verschrikkingen van het verleden brengen ons verder, maar de vraag wat we ervan kunnen leren.’

De tentoonstelling laat zien hoe waardevol communicatie is voor het hooghouden van hoop, en, zoals Huffener zegt, ‘voor de menselijkheid van ons leven.’ Uit de brieven spreekt eenzaamheid en wanhoop over het lot, zoals in een noodkreet die Wanda uit kamp Vught stuurde en waaraan de titel is ontleend: ‘Waarom schrijf je me niet?’ Maar haar allerlaatste brieven zijn op een andere manier aangrijpend; uitsluitend tussen de regels door. Haar broer Ernst Verduin vertelt in het filmportret over Wanda dat haar persoonlijke stem door de censuur steeds sterker wordt gewist. Wat rest is nietszeggendheid; wat emotioneert is de verdwijning van het individuele.

Mirjam Huffener

Mirjam Huffener

Een actueel pleidooi voor inlevingsvermogen – verhalen maken verhalen los

“Waarom schrijf je me niet” – Post uit de Vergetelheid is tegelijkertijd een presentatie van cultureel erfgoed en een actueel pleidooi voor inlevingsvermogen; het slechten van grenzen. Naast de teruggevonden brieven, foto’s en nieuwe filmvertellingen is er een ‘stemhokje’, waarin bezoekers prikkelende vragen aantreffen over dilemma’s als privacy, communicatie en de opvang van vluchtelingen. En bij de opening onlangs in het Kohnstammhuis, op de campus van de Hogeschool van Amsterdam, pleitte journalist Natascha van Weezel tegen partijpolitieke polarisatie en het versterken van tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen, vertelt Huffener.

‘We hebben allemaal de neiging om in onze bubbel te blijven zitten,’ zegt ze, ‘soms verschanst achter grote woorden zoals hét fascisme, hét antisemitisme, dé Nederlanders en dé Duitsers. Op deze tentoonstelling wordt die neiging met persoonlijke verhalen genuanceerd. En door de samenwerking met Duitse culturele instellingen. Daaraan danken we ook het verhaal over de liefde tussen een Joodse vluchteling uit Duitsland en een Nederlands meisje. Gaandeweg is de tentoonstelling gegroeid. Verhalen maken verhalen los. De bijdrage van het Mondriaan Fonds, een Projectinvestering Instellingen, is essentieel voor de interregionale uitwerking en het reizen van de presentatie; daardoor wordt contact mogelijk met het publiek verspreid over heel Nederland en over de grens met Duitsland.’

Slechts één postzegel zette alles in gang en kan symbool staan voor de communicatie over afstand en tijd. Die zat op een kaart uit Dachau. Postzegelverzamelaar Bennie Vlaskamp stuitte erop en ging daarna actief op zoek naar post uit kampen en getto’s. In 2004 ontmoette Mirjam Huffener hem bij toeval op een studiereis naar de vernietigingskampen in Polen, in de trein naar Sobibor. Hun kennismaking markeert het begin van een gemeenschappelijk onderzoek samen met Arie van Dalen, met als resultaat een boek en, sinds 2009, de reizende tentoonstelling “Waarom schrijf je me niet” – Post uit de Vergetelheid, met uitgebreide website, die deze geschiedenis een stem geeft.

“Waarom schrijf je me niet” – Post uit de vergetelheid, tot en met 6 mei 2019: Kohnstammhuis, Debatcentrum FLOOR (Hogeschool van Amsterdam); 8 mei t/m 18 juni 2019: Grote Kerk Monnickendam; 19 juni tot en met 15 september 2019: Etty Hillesum Centrum Deventer. QR-codes leiden bij elk item naar de website, pudv.nl, die een schat aan extra informatie geeft.