interviews

Verdwijnen in het landschap

Op een bevroren meer in het noorden van Finland filmde Jeroen Eisinga een kudde schapen rond een wak. Sneeuw jaagt over hun rug; de wind giert over het ijs. ‘Dat geluid gaat straks een stuk harder,’ belooft hij meteen, voorafgaand aan de opening van zijn solotentoonstelling Expeditie Eisinga in de Electriciteitsfabriek in Den Haag. ‘De storm moet van het scherm afkomen, zodat iedereen erdoor wordt omgeven.’

De schapen in zijn nieuwste film Nightfall (2018) schuilen bij elkaar. Het is alsof ze waken en rouwen bij het wak, waarin enkele dieren zijn bevroren. Hun samenscholing is aangrijpend, ondanks de afstandelijke registratie van het tafereel. Er is slechts één camerastandpunt. Dat laat zien hoe de avond valt over het meer. De schapen schuilen steeds stiller samen; roerloos worden ze één met het landschap. Het is alsof je ook als kijker langzaam in de schemering verdwijnt.

‘We filmden alles in één dag,’ vertelt Eisinga, ‘terwijl de zon om ons heen draaide. Tussen de bomen aan de horizon kun je het licht zien wegzakken. De dag ervoor was er een dik pak sneeuw gevallen. Daarmee hadden we geluk, de eerste lagen waren prachtig gelegd. Het winterlandschap was af. Om de storm op te roepen stonden we met een generator en twee sneeuwkanonnen die tegen elkaar in spoten op het ijs, bij zware vorst, waardoor de verneveling meteen bevroor. Het was als schilderen met sneeuw. Het zwartwit van de schapen geeft ook mooie schakeringen aan het zwartwit van de film.’

De sneeuwbuien die over het landschap wakkeren zorgen voor een beweeglijk, hypnotiserend effect. Dat wordt zachtjes versterkt door het klateren van water dat via een afvoerpijp in het wak stroomt waar de schapen omheen drommen, trouw aan hun verongelukte soortgenoten. ‘Als je de dood filmt, moet je zorgen dat het beeld levend blijft,’ zegt Eisinga. ‘Anders kun je net zo goed een foto maken. Denk bijvoorbeeld aan de beroemde scene uit Birds van Hitchcock. Daarin ligt een door vogels doodgepikte vrouw op de vloer, alles is bewegingloos, maar op de voorgrond druppelt een kraan die het beeld levend houdt.’

‘Filmkunst is iets anders dan filmindustrie’

Zien kan afzien zijn, bij Eisinga. Pijn, lijden, verval, verlies en de koude aanwezigheid van de dood zijn terugkerende grootheden in zijn films, met als neveneffect het sluipenderwijs toeslaand besef van onmacht het leed te kunnen keren. In de film Arm Schaap, die hij ruim twintig jaar geleden maakte, ligt een schaap amechtig hijgend op zijn rug. Je eigen adem stokt ervan. En in de latere film Springtime is Eisinga zelf het doelwit van talloze bijen die over hem heen zwermen en zijn naakte bovenlichaam en gezicht steeds verder bedekken, in een iconisch zelfportret van overgave en leed. Ook dit werk is te zien in het rauwe decor van de Electriciteitsfabriek, waar vijf van Eisinga’s films elkaar aanvullen en versterken, op megagroot formaat.

Het nieuwe Nightfall kwam tot stand met een Projectinvestering Kunstenaar van het Mondriaan Fonds. ‘Niet alleen deze film; ook ik als kunstenaar zou niet eens kunnen bestaan zonder die bijdrage,’ zegt Eisinga daarover. ‘Filmkunst is iets anders dan filmindustrie. Het Mondriaan Fonds investeert in de vrijheid van de maker, zonder zelf op de stoel van de regisseur te gaan zitten. Riskant? Natuurlijk, we hadden met al onze apparatuur ter waarde van een miljoen door het ijs kunnen zakken. Ik tover geen filmische illusie te voorschijn. Wat je ziet is de werkelijkheid zelf, in optima forma. En néé, dat leven en dood daarin naast elkaar staan wil niet zeggen dat op de set dieren zijn omgebracht. Er zijn geen schapen het wak ingejaagd. Integendeel, twee herderinnen hebben hun eigen dieren steeds begeleid. Een paar voor de slacht bestemde, al overleden rammen zijn in diepgevroren toestand in het wak gezet. Voor de andere schapen waren veiligheidsmaatregelen getroffen. Het hele dorp nabij het meer leefde mee. Het was de eerste keer sinds de Tweede Wereldoorlog dat daar überhaupt iets gebeurde.’

Een gesublimeerde jeugdherinnering – ‘als een droomuitleg aan mezelf’

In aansluiting op zijn films laat Eisinga in De Electriciteitsfabriek documentaires zien over het maken ervan. Hij doet niet geheimzinnig over het werk achter de schermen, zoals hij ook open is over zijn inspiratiebronnen en geestverwanten. Nightfall is een gesublimeerde jeugdherinnering, ‘als een droomuitleg aan mezelf’, zegt Eisinga. Starend uit het raam in zijn ouderlijk huis in Waspik zag hij over het ijs verdwaalde schapen op de rivier het Oude Maasje; een ervan was erdoor gezakt en had zich opengehaald aan de scherpe randen van het wak; de sneeuw kleurde rood. Eisinga: ‘Het was gruwelijk, maar meer dan dat: het was ook van een gruwelijke schoonheid. En er viel niets aan te doen, behalve blijven kijken met de andere wakende schapen. Erop afgaan was te gevaarlijk geweest. Wat daar zichtbaar werd was dit: de werkelijkheid is groter dan wij. Ze bestaat, onafhankelijk van mijn emoties of interpretaties.’

Eisinga spreekt van ‘distantiemontage’, een term die hij aan de Russische filmmaker Artavaz Peleshan ontleent: zijn camera- en montagestandpunten zetten niet de mens en zijn emotie op de voorgrond, maar eerder de onaangedane wereld rondom, waarin we meebewegen als nietige dieren. Eisinga: ‘In Russische films kijk je vanuit een hoog of verafgelegen standpunt naar de mensen en staat God centraal; in Amerikaanse cowboyfilms kijk je omhoog naar de cowboy op z’n paard en staat de mens centraal. Ik kies voor het Russische perspectief omdat dit aansluit bij het centrale thema van mijn werk: het lijden.’

In het grotere perspectief en de afstandelijkheid die zijn film Nightfall kenmerkt, schuilt naast een pijnlijke ook een troostrijke kant. Die is het gevolg van de loyaliteit die je als kijker bij de schapen vermoedt; hun saamhorigheid. Maar, paradoxaal genoeg, ook van de continuïteit die het landschap uitstraalt. ‘Het tijdelijke accentueert het tijdloze,’ zegt Eisinga. ‘Nightfall is een film over verhullen en verdwijnen. De sneeuwstorm verhult het beeld, de schapen op de voorgrond verdwijnen erin; hun sporen zijn er al door uitgewist. Door het vallen van de avond worden ze één met het landschap. ‘


Expeditie Eisinga is tot en met 7 april te zien bij de Electriciteitsfabriek in Den Haag.