interviews

Verlangen naar verre kusten

Filippo Palizzi, Meisje op een rots in Sorrento, 1871, Collezione Fondazione Internazionale Balzan, Badia Polesine. International Balzan Prize Foundation, Zurich. © Collezione Balzan Filippo Palizzi, Meisje op een rots in Sorrento, 1871, Collezione Fondazione Internazionale Balzan, Badia Polesine. International Balzan Prize Foundation, Zurich. © Collezione Balzan

Gestreeld door het zomerlicht kijkt een meisje uit over zee, liggend op een rots in Sorrento, aan de Golf van Napels. Het schilderij van Filippo Palizzi, uit 1871, straalt één en al vakantiegeluk uit; een dromerig opgaan in de natuur, vol verlangen naar verre kusten. Het Drents Museum in Assen heeft die verre kusten in huis gehaald, met de tentoonstelling Sprezzatura – Vijftig jaar Italiaanse schilderkunst (1860-1910). Italië komt in beeld van noord tot zuid, in schilderijen van meer dan veertig kunstenaars, in totaal zeventig topwerken uit Venetië, Milaan, Rome en Napels; van het Uffizi Museum en Palazzo Pitti in Florence tot en met de Civica Galleria d’Arte Moderna in Palermo. Het gaat om werk van het hoogste niveau, veelal voor het eerst in Nederland is te zien.

Commisaris van de Koning, Jette Klijnsma, minister van OCW Ingrid van Engelshoven en conservator Willemijn Lindenhovius. Foto: Sake Elzinga

Commissaris van de Koning Jette Klijnsma, minister van OCW Ingrid van Engelshoven en conservator Willemijn Lindenhovius. Opening tentoonstelling SPREZZATURA. Foto: Drents Museum / Sake Elzinga

‘Ons gastenboek loopt vol laaiende reacties’, zegt conservator Willemijn Lindenhovius. ‘Mensen schrijven dat ze niet wisten dat dit bestond. En hoe waanzinnig mooi ze het vinden. Ze noemen het een emotionele roller coaster! Het lijkt soms of het syndroom van Stendhal toeslaat; dat mensen bevangen worden door dat bijzondere gevoel van schoonheid dat de romantische schrijver Stendhal beschreef, toen hij in Florence hartkloppingen kreeg van alle meesterwerken om zich heen.’ Bij de voorbereidingen In Italië, vertelt Lindenhovius, kwamen die gevoelens haarzelf ook niet zo vreemd voor. Alle deuren van potentiële bruikleengevers zwaaiden wonderwel open. Bijna dertig musea werkten mee: ‘Ze namen ruim de tijd voor ons en lieten ons ook binnen op gewoonlijk besloten plekken, zoals de portrettengalerij boven de Ponte Vecchio in Florence. We waren heel blij overal hetzelfde te horen, namelijk hoe trots iedereen is op deze kunst uit de late negentiende eeuw en hoe belangrijk het gevonden wordt dat die ook buiten Italië bekendheid krijgt. Voor ons was deze betrokkenheid goud waard. Niet alleen die van de partijen in Italië, maar ook die van het Mondriaan Fonds in Nederland. Want denk alleen maar aan de internationale transporten en verzekering van topwerken: onmogelijk zonder de projectinvestering!’

Het internationale tentoonstellingsprogramma van het Drents Museum geeft als sinds jaren een ruimer perspectief aan de eigen collectie, die onder meer de periode rond 1900 omvat, met belangrijke verzamelingen schilderkunst en toegepaste kunst. ‘Eerdere tentoonstellingen van tijdgenoten waren bijvoorbeeld Glasgow Boys: Schots impressionisme 1880-1900 in 2015 en Peredvizhniki: Russisch realisme rond Repin 1870-1900 uit 2017,’ zegt Lindenhovius. ‘Sprezzatura is in die zin veelomvattender, dat het niet één kunstenaarsgroep laat zien, maar met meesterwerken afkomstig van bijna dertig bruikleengevers de hele Italiaanse kunst van de late negentiende eeuw vertegenwoordigt.’

Een schilderkunst vol bravoure, met vlagvertoon en hoefgetrappel

Overpeinzingen van een uitgehongerde, Emilio Longoni, 1894

Emilio Longoni, Overpeinzingen van een uitgehongerde, 1894.Sprezzatura: de spetterende titel van de tentoonstelling duidt op de gave iets moeilijks heel gemakkelijk te doen lijken. Bestudeerde nonchalance. In de mode rolt het woord anno nu prettig van de tong als het gaat over een outfit die even cool als stijlvol is. Maar sprezzatura gaat terug tot de zestiende eeuw, toen de Italiaanse schrijver Castiglione het in zijn boek De Volmaakte Hoveling als toonbeeld van klasse opwierp. In de muziek en beeldende kunst verspreidde het zich ook als brevet van vermogen. Lindenhovius beschrijft het als ‘een achteloze vorm van virtuositeit; een bravoure die in Italië steeds door de kunst heen blijft spelen, ook in de schilderijen uit de negentiende eeuw. Misschien juíst in de schilderijen van deze periode, omdat kunstenaars toen uitgesproken Italiaanse kwaliteiten wilden verbeelden. Sprezzatura is er één van.’

De schilderijen in het Drents Museum vertellen het verhaal over de eenwording van Italië in 1861, toen het verankeren van een nationale identiteit hoog in het vaandel stond. Daarnaast dringt echter ook de wereld van alledag zich op, met pijnlijke onderlinge verschillen. Er is vlagvertoon en hoefgetrappel, in een optocht van herders, kinderen, muzikanten, kerkelijke en wereldse leiders die te voet, te paard en per ossenwagen door het bergachtig kustlandschap van de Abruzzen uitbundig op het publiek af lijken te komen, allemaal samen over de nieuwe weg van de eenheid, in een schilderij van Enrico Gamba uit het jaar van de eenwording zelf. Maar al gauw dringen ook de tegenstellingen tussen noord en zuid; rijk en arm zich op. Emilio Longoni zet het contrast op scherp in zijn schilderij Overpeinzingen van een uitgehongerde (1894): twee elegante en weldoorvoede restaurantbezoekers zitten aan de eettafel, terwijl een rillende jongen voor het raam slechts kan toekijken.

Actuele vragen rond eenheid – Sprezzatura als spiegel en inhaalslag

Enrico Gamba, De stem voor annexatie van de Abruzzen, 1861, Galleria d'Arte Moderna, Genua.

Enrico Gamba, De stem voor annexatie van de Abruzzen, 1861, Galleria d’Arte Moderna, Genua.

‘We laten zien dat schilderkunstige en maatschappelijke ontwikkelingen een hechte eenheid vormden,’ zegt Lindenhovius. ‘Hoe sterk deze kunst was ingebed in de eigen tijd, waarin hoop en teleurstelling over een gedeelde, gelijkwaardige toekomst elkaar afwisselen. Ondanks de sociale problematiek, of misschien juist wel onder invloed van die problematiek, was dit artistiek een bloeiperiode. In Nederland zijn wel eens enkele hoogtepunten geëxposeerd, maar het tijdsgewricht was mistig. Sprezzatura is een inhaalslag die laat zien dat de Italiaanse kunst zoveel meer te bieden heeft dan Michelangelo, Leonardo en Botticelli! Interessant is dat deze decennia rond de eenwording ook actuele vragen opwerpen. Er zijn genoeg spiegelingen als het gaat om internationalisering, identiteit, de waarde van lokale tradities. Italië is verdeelder dan ooit, Eurofiel versus Eurosceptisch. Niet dat we een politieke tentoonstelling hebben gemaakt, maar waar ik stiekem wel op hoop is meer begrip in Nederland als het gaat om één van onze belangrijke Europese partners. En andersom. Het delen van cultureel erfgoed is zo waardevol. Rechtse stemmen verkondigen tegenwoordig dat topwerken zoals deze permanent in Italië zelf te zien moeten zijn, dus we zijn extra blij dat Sprezzatura nu hier is!’

Sprezzatura – Vijftig jaar Italiaanse schilderkunst (1860 – 1910) is tot stand gekomen mede door een Projectinvestering van het Mondriaan Fonds en is te zien tot en met 3 november 2019 in het Drents Museum in Assen.