interviews

‘Verloren en Hervonden, de tuin als toevluchtsoord dankzij de beeldende kunst’

Opening Hortus Hermitage 2 september 2017, foto: Vika Ushkanova Opening Hortus Hermitage 2 september 2017, foto: Vika Ushkanova

Zijn de mensen er voor de tuin, als verzorgers, wieders en snoeiers, opzichters en begeleiders voor bloei en groei? Of, zegt Theo Tegelaers, kan het ook andersom: ‘Is de tuin er voor de mensen?’ Want: ‘Wie helpt hier wie? De tuin is een thuishaven voor vrijwilligers. Dat loopt in de tientallen. Soms zijn dit mensen die zich in de wereld eromheen moeilijker staande houden. Zij verzorgen de tuin; de tuin biedt hen een toevluchtsoord. Dat werkt twee kanten op. Sinds afgelopen jaar wordt de tuin ook ontsloten door de beeldende kunst, met nieuw publiek als gevolg. De Hortus blijft een plek waar je in de natuur kunt opgaan, maar wordt meer en meer ook een locatie voor kunst, ontwerp en maatschappelijk debat.’

Haren heeft veruit de grootste botanische tuin van Nederland. Ook is het de oudste, met een geschiedenis tot in de 17e eeuw. Apotheker Henricus Munting haalde uit verre streken de eerste planten en kruiden. De Rijksuniversiteit Groningen deed er ecologisch onderzoek. Sinds de Hortus in 1980 in onbruik raakte, gold de tuin als ‘kostenpost’. Tegelaers: ‘De gigantische tropische kassen waren niet meer warm te stoken. Die zijn helaas gesloopt. Maar met hulp van oud-professoren en andere medewerkers worden de tuinen gerevitaliseerd. Er valt nu veel te ontdekken over het eigen cultuurlandschap. Ook met dank aan de beeldende kunst.’

‘De kunst geeft de tuin een nieuwe toekomst’

Voor de Hortus is dat een onbekend avontuur. Daarom werd TAAK ingeschakeld: een bemiddelingsbureau met ervaring in complexe kunstopdrachten. Het Mondriaan Fonds draagt bij aan de ontwikkeling en uitvoering van het project, waarbij TAAK als curator en coördinator optreedt van het kunstprogramma Verloren en Hervonden. Theo Tegelaers is woordvoerder. ‘Het komt er nu op aan de maatschappelijke functie van de tuin opnieuw zichtbaar te maken. Voor het behoud van de Hortus en de overgang naar een eigentijds publiek is de bijdrage van het Mondriaan Fonds doorslaggevend. De kunst geeft de tuin een nieuwe toekomst.’

Gabriel Lester, De Rimpeling, 2017. Foto: TAAK

De Rimpeling verbindt hortus en Hondsrug, cultureel erfgoed en actuele kunst

In 2017 vierde Hortus Haren zijn 375ste verjaardag en startte het proces van verjonging met kunst in de hoofdrol. Beeldhouwer en filmer Gabriël Lester, zelf afkomstig uit het hoge noorden, ontwierp een concentrische brug, met kromme wanden die deels open en deels gesloten zijn, als een draaideur die afwisselend vergezichten op de tuin opent en sluit. In de vloer bieden ronde kijkgaten zicht op het water onder de brug. De Rimpeling, zoals het kunstwerk heet, herinnert aan het uitdijen van waterringen.

‘Het is een uitkijkpost waarin je een spel kan spelen met binnen en buiten,’ zegt Tegelaers. ‘Een beeld dat letterlijk een brug slaat tussen de hortus en het landschap rondom. Hier worden diverse thematuinen in stand gehouden en recent is daar de nieuwe Hondsrugtuin bijgekomen van landschapsarchitect Jan Maas, in een overgang met het Noord-Nederlandse landschap. Het begin van de Hondsrug grenst aan de hortus, op de rand van Groningen en Drenthe. De Rimpeling verbindt de oude hortus met de Hondsrug, cultureel erfgoed met actuele kunst.’

Het is één van de permanente kunstwerken die met de hortus zullen vergroeien. Elders schuilt de sculptuur Hortus Hermitage die Sjaak Langenberg & Rosé de Beer maakten in samenwerking met Refunc: een kluizenaarsverblijf in een omgevormde voedselsilo. Spullen uit de gesloopte kas vinden hier een nieuwe bestemming; antieke naambordjes van planten en bomen sieren de wand. Het is een volledig toegerust verblijf, met bed, bureau, en een eigen keukentje. Een dakraam boven het bed biedt zicht op de sterren: ‘In de hortus wordt het nog pikdonker.’

Tegelaers: ‘Filosofen en schrijvers hebben het gastenverblijf al ingewijd. Wie dat wil kan er zich tijdelijk terugtrekken als heremiet; een kluizenaar. Met het vallen van de avond vertrekken de bezoekers en vrijwilligers en is de hermitage  vrij van alle hectiek. Overdag leef je vooral buiten en deel je in het onderhoud. De wederkerigheid komt hier ten volle tot uitdrukking: de bezoeker draagt bij aan de tuin; de tuin geeft ruimte voor rust en bezinning terug.’

Lees ook de blog Kunst en erfgoed, van fossiel tot video waarin Birgit Donker over Verloren en Hervonden schrijft.