interviews

‘Wat bewaar ik wel en niet? Stel die vraag al op de kunstacademie!’

Miriam Windhausen. Foto: Jantien De Bruin Miriam Windhausen. Foto: Jantien De Bruin

Beroemd en berucht is het chaotische atelier van Francis Bacon: een hol vol verfblikken, onaffe schilderijen, verscheurde doeken, meubels, peuken en omgevallen boeken. Na zijn overlijden in 1992 is alles gedetailleerd in kaart gebracht in Londen en overgeheveld naar zijn geboortestad Dublin. Iedereen kan nu zijn blik laten dwalen over de 7000 voorwerpen die de nalatenschap telt, Bacons vingerafdrukken incluis. Zo’n trekpleister wordt niet elk atelier. Maar de vraag ‘Wat bewaar ik wel en niet?’ verdient veel meer aandacht, allereerst van kunstenaars zelf, zegt Miriam Windhausen. En zij bepleit: ‘Het zou een standaard onderdeel bij kunstopleidingen moeten worden: aandacht voor selectie, voor het documenteren, digitaliseren en archiveren van kunst en zaken als correspondentie.’

Windhausen onderzoekt de nalatenschap van kunstenaars in Nederland. Wat is de betekenis ervan voor ons cultureel erfgoed? Hoe kunnen we er beter mee omgaan en de erfenis toegankelijk maken voor kunsthistorici en publiek? Voor haar onderzoek, dat ze uitvoert met een Projectinvestering Bemiddelaar via het Mondriaan Fonds, had Windhausen een tweeledige aanleiding: een van professionele en een van persoonlijke aard.

Archief Nel Klaassen en Jaap Bouhuys

Archief Nel Klaassen en Jaap Bouhuys

‘Een schat, maar ook een zorg’

‘Als conservator in diverse musea en als hoofd collecties bij Museum Arnhem kreeg ik meer dan eens vragen van de partner of kinderen van een overleden kunstenaar,’ vertelt ze. ‘De familie hoopt op een tentoonstelling of catalogus; biedt soms een schenking aan. Het nare is: je kunt als museum onmogelijk alles omarmen. Een voorbeeld dat me raakte, was dat van het kunstenaarsechtpaar Nel Klaassen en Jaap Bouhuys, beide in de jaren tachtig overleden. Ze maakten toegepast werk in gebouwen, monumentaal en sterk, maar niet-museaal. Waar breng je hun dagboeken, schetsen en modellen onder? Zeker als het om kleine meesters gaat en een band met het museum ontbreekt, is het lastig. Terwijl er wel kwaliteit in het spel is. Zo kan een erfenis tegelijkertijd een schat zijn en een zorg.’

Windhausen weet het van nabij: ze komt uit een familie waarin generaties kunstenaars werkten; schilders van landschappen en portretten, naast makers van kerkelijke kunst. Ze noemt de wandschilderingen en kruiswegstaties van haar grootvader en overgrootvader in Limburg. Ook zelf voltooide ze de kunstacademie, voor ze kunstgeschiedenis ging studeren. Ze werkte bij kunsttijdschriften en musea, maar startte een jaar geleden als zelfstandige, in respons op die terugkerende vraag: ‘Hoe kun je een artistieke nalatenschap als betekenisvol ensemble tot zijn recht laten komen; als een kunstwerk op zich?’

‘Hier ligt een taak voor mij’, zegt ze. ‘Want er is in Nederland nog geen netwerk voor mensen die kunst een tweede leven willen geven. Wat dat betreft is het een inhaalslag en ben ik blij dat het Mondriaan Fonds dit als een pilot project faciliteert. Het kan veel opleveren de expertise te bundelen; modellen te ontwikkelen voor behoud, beheer en zichtbaarheid. En te bestuderen welke voorbeelden er zijn. Zo hebben de erven van Constant een stichting opgericht en een website gebouwd met catalogusfunctie, achtergronden en nieuws. Dat sluit aan bij een methodiek die we internationaal zien. Maar we hebben het hier ook wel meteen over een kunstenaar met grote status.’

Atelierwoning kunstenaarsechtpaar Nel Klaassen en Jaap Bouhuys

Atelierwoning kunstenaarsechtpaar Nel Klaassen en Jaap Bouhuys

‘Het huis, het atelier, het archief en het brein’

Haar onderzoek heeft een theoretische en praktische kant. Windhausen preciseert bijvoorbeeld het onderscheid tussen ‘oeuvre’ en ‘nalatenschap’. Kunstwerken verkocht aan musea of verzamelaars maken wel deel uit van het oeuvre, maar niet van de nalatenschap. Ze somt op wat er wél onder valt: ‘Het huis, het atelier, het archief én het brein.’ Het brein? ‘Naast de spullen en tastbare productie, is het net zo belangrijk om de immateriële betekenis naar voren te halen en te bewaren, wat heel goed mogelijk is via oral history, het vastleggen van denkbeelden en verhalen via gesprekken en interviews op schrift of film. Zo benoemen we dat wat aandacht verdient, in dit geval het brein, en reiken we ook gereedschappen aan; de mogelijkheid om ergens concreet te beginnen.’

Door casussen in beeld te brengen en de gedachtewisseling over nalatenschappen op te voeren met kunstenaars, erfgenamen, musea, instellingen voor onderwijs en erfgoed, zoals de Reinwardt Academie, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en het Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis (RKD), werkt Windhausen aan bewustwording en het delen van resultaten en aanbevelingen; het aanleggen van een infrastructuur. Ook het Mondriaan Fonds vervult een rol bij het beleggen van werksessies en symposia. ‘Het gaat erom in het kunstenveld iets teweeg te brengen, het netwerk te activeren. Ik zit niet alleen maar achter mijn bureau informatie te verwerken; voorop staat hoe we praktische en juridische expertise kunnen toepassen.’

Archief Nel Klaassen en Jaap Bouhuys

Archief Nel Klaassen en Jaap Bouhuys

‘Door de hele kunstwereld is de aandacht opgelaaid – Planning Immortality’

Windhausen bereidt een kunstenaarsbijeenkomst voor die dit najaar plaatsvindt en gaat ook publiceren over haar onderzoek. Ze hoopt dat het uitmondt in een landelijke vraagbaak en coördinatiepunt voor erfgenamen en professionele betrokkenen. Zulke coördinatiepunten bestaan al wel in Engeland, Duitsland en Zwitserland, allemaal net met een iets ander karakter. De Britse toepassing richt zich op digitalisering via een speciale app; De Zwitserse organiseert ook lezingen en workshops. In Berlijn ligt het accent op financieel management. Door de hele kunstwereld heen is de aandacht opgelaaid. ‘De kunst die vandaag wordt gemaakt is het erfgoed van morgen; we kunnen er maar beter zorgvuldig mee omgaan.’ Aldus Windhausen. Deze maand neem zij in Los Angeles deel aan The L.A. Workshop over Artists’ Estates, getiteld: Planning Immortality.

Het onderzoek dat Miriam Windhausen naar kunstenaarsnalatenschappen verricht wordt door het Mondriaan Fonds ondersteund met een Projectinvestering Bemiddelaar. Windhausen schrijft een blog over haar deelname aan de workshop in Los Angeles; binnenkort te lezen op de site van het Mondriaan Fonds.