Toespraak Birgit Donker – Uitgesproken tijdens nieuwjaarsreceptie Mondriaan Fonds op 7 januari in het Tropenmuseum, Amsterdam

Nieuwjaarsreceptie 2016, Tropenmuseum Amsterdam Nieuwjaarsreceptie 2016, Tropenmuseum Amsterdam

Uitgesproken op 7 januari 2016

Vrienden van het Mondriaan Fonds!

Van harte welkom op de nieuwjaarsbijeenkomst 2016 van het Mondriaan Fonds. Het is fijn dat we hier bijeen kunnen zijn, in deze prachtige hal van het Tropenmuseum, pal naast de expositie ‘The Sixties’.
Zoals op de expositie overduidelijk blijkt – het spat er werkelijk vanaf – waren de jaren zestig hier in het Westen een tijd waarin wel alles mogelijk leek. De eerste mens op de maan; televisies in alle huiskamers; ongebreidelde economische groei. Het was het begin van de globalisering zoals we die nu kennen; van de eerste Mondriaan-jurk van Yves Saint Laurent; en ook… het begin van de kunst van nu. Immers, de kunst die sinds die jaren zestig gemaakt wordt, noemen we nog steeds hedendaagse kunst.

The Sixties – A Worldwide Happening. Tropenmuseum Amsterdam

Maar inmiddels, vijftig jaar later, lijken we wel beland in een wereld waarin alle grenzen zijn bereikt: de grenzen van de groeiende welvaart; van de veerkracht van het milieu; van de tolerantie. En veel verder dan de maan zijn we niet gekomen. Ook de migratie  is in de tussentijd drastisch van karakter veranderd; van hoop in wanhoop. Kwamen in de jaren zestig gastarbeiders naar hier op zoek naar werk, nu vluchten mensen op drift onze kant op, op zoek naar veiligheid.

Tyrannosaurus Rex

De tijd van vrijheid en vooruitgang, van naar de maan en verder, lijkt voorbij. Maar dat bereiken van de grenzen geldt zeker niet voor kunst en cultureel erfgoed. Integendeel. Die zijn juist per definitie grensoverschrijdend en gedijen bij verregaande vrijheid en vooruitstrevendheid. Bij experiment en risico. Of het nu gaat om de zoektocht in de VS door medewerkers van Naturalis naar een miljoenen jaren oude, legendarische Tyrannosaurus Rex, die inderdaad werd gevonden in Montana en die later dit jaar in het natuurhistorisch museum te zien zal zijn. Of om de zoektocht door kunstenaars naar artistieke wegen die zich vertalen in nieuw werk. Die kunst wil niet per se behagen – ze is onaangepast en tegendraads en creëert een eigen context. Ze is, kortom, grenzeloos.

Het Mondriaan Fonds draagt daar graag aan bij.  Zodat artistieke vrijheid kan worden ingezet voor inhoudelijke verdieping; voor vernieuwing; voor variatie. Juist een land als Nederland heeft altijd die artistieke vrijheid gewaarborgd en gekoesterd, ook door het investeren in kunstenaars en in kunstinitiatieven; in musea en in andere erfgoedinstellingen; in publicaties en andere vormen van bemiddeling. Die vanuit hun eigen tegendraadse context de wereld groter maken. Grenzelozer. En opwindender, dat ook.
Vanuit die overtuiging wil het Mondriaan Fonds ook het komend jaar bijdragen aan de productie en de presentatie van beeldende kunst en cultureel erfgoed. Bijdragen aan ontwikkeling, experiment en verbinding.
Dat betekent concreet dat we in de eerste plaats weer gaan inspelen op alle aanvragen die binnenkomen van kunstenaars, musea, presentatie-instellingen, bemiddelaars, archieven, uitgevers, opdrachtgevers, et cetera.

Naast die traditionele rol van financieel bijdragen ontwikkelt het fonds zich ook steeds meer als relatiemakelaar. Als een heuse koppelaarster brengt het partijen samen, bijvoorbeeld rond het urgente thema van het kunstenaarshonorarium, dat dit jaar voor het fonds zeker een thema zal blijven. Samen met het veld willen we kijken of een honorariumrichtlijn ontwikkeld kan worden. In de tussentijd blijven we het belang van een fatsoenlijk honorarium uitdragen.

Het fonds als makelaar koppelt startende kunstenaars onderling aan elkaar en aan meer ervaren collega’s. Het stimuleert samenwerking tussen musea onderling en met andere maatschappelijke partijen. En het organiseert stages voor Nederlandse conservatoren in buitenlandse musea – van The New Museum in New York tot Musea Brugge in Brugge.
Dat blijven we ook dit jaar doen.

Steve McQueen, Running Thunder, 2007, aankoop voor collectie Stedelijk Museum Amsterdam

Wat gaan we nog meer doen in 2016?
We gaan een publicatie uitgeven, getiteld ‘Aanwinsten’, met daarin alle aankopen van musea en andere erfgoedinstellingen waar het fonds sinds 1994 aan bijdroeg. Dat zijn er liefst 224. Met de publicatie willen we laten zien hoe cruciaal die bijdragen van het fonds zijn voor de Collectie Nederland.
Uit dit budget werd bijvoorbeeld bijgedragen aan de verwerving vorig jaar van een schilderij van Alma-Tadema door het Fries Museum, een sleutelstuk in de collectie van het museum. Maar ook bijvoorbeeld aan de aankoop van twee video’s van Steve McQueen door het Stedelijk Museum Amsterdam of aan de foto ‘Amine’, van Hassan Hajjaj, die werd aangekocht door Tropenmuseum Junior en die nu hangt op de expositie ‘ZieZo Marokko’.

Helaas zijn de middelen die we voor aankopen beschikbaar hebben door de bezuinigingen enorm beperkt. Dit jaar krijgen we gelukkig wel 1,5 miljoen extra voor dergelijke museale aankopen, zo besloot de Kamer onlangs. Maar dat is geen structurele oplossing. We zullen dit punt politiek onder de aandacht blijven brengen, met daarbij graag weer de hulp van het veld zoals dat vorig jaar zo goed lukte toen musea, Museumvereniging en Vereniging Rembrandt het ministerie en de politiek bedolven onder een tsunami aan brieven. Dat helpt. En hoe.

Verder organiseren we in februari Prospects & Concepts, de startersexpositie tijdens Art Rotterdam, waar kunstenaars die een Werkbijdrage Jong Talent ontvingen in contact komen met professionals en met een groot publiek. Dat doen we nu voor de vierde keer en Prospects & Concepts is inmiddels een vaste waarde geworden.
Over jong talent gesproken. Nog tot en met 17 januari is de expositie van de vier Prix de Rome-genomineerden, onder wie winnaar Magali Reus, te zien in de Appel arts centre. Mis het niet.

Magali Reus, Leaves. Foto: Daniel Nicolas

We gaan voorts een selectie maken voor de Nederlandse inzending voor de Biënnale van Venetië in 2017. Dat doen we weer via een open call aan curatoren plus kunstenaar(s), want zo’n open oproep is de afgelopen twee edities goed bevallen. Plannen kunnen nog tot het eind van deze maand worden ingediend. Ze zullen worden bekeken door vier deskundige juryleden, van wie ik nu de namen kan onthullen. Die juryleden zijn Aernout Mik, Nathalie Hartjes, Mirjam Westen en Lorenzo Benedetti.
We kijken reikhalzend uit naar de Biënnale-voorstellen, die hopelijk in groten getale gaan binnenkomen. Het eerste voorstel was overigens eind vorig jaar al binnen.

Hollandse Meesters logo

Samen met het Mediafonds en Interakt presenteren we deze maand, op 23 januari in EYE, honderd Hollandse Meesters. Dat zijn filmportretten van prominente kunstenaars uit Nederland, gemaakt door al even prominente regisseurs.
We gaan ook weer, na een stop van twee jaar, essays uitgeven over actuele thema’s op het gebied van erfgoed en kunst. Om te beginnen over het belang van kunstpublicaties; daarna over de positie van kunstmusea in Nederland en daarbuiten; en een derde over de positie van de meer ervaren kunstenaar, het bewezen talent.

We gaan ons bovendien voorbereiden op de nieuwe beleidsplanperiode 2017-2020. Anders dan vier jaar geleden wacht ons nu gelukkig geen grote bezuiniging. Maar toch zullen we minder geld te besteden hebben omdat we door onze financiële reserves heen zijn. Dat treft met name de museale aankopen, ik noemde ze al, en de presentatie-instellingen.

Ik hoop van harte dat na de plotse investeringsbereidheid van de politiek vorig jaar in twee Rembrandts, en na de eenmalige extra 10 miljoen voor de hele kunstsector – een verrassingsactie van de Tweede Kamer in december – er nu ook structureel extra geld komt. Want de bezuinigingen op kunst zijn te fors geweest en dat laat zich steeds meer voelen. Dat betekent nodeloze verschraling en begrenzing. Hoe mooi zou het zijn als die worden gestopt voor het te laat is.

In ons beleidsplan voor 2017-2020 zal uiteraard voorop staan datgeen waarvoor wij van het Mondriaan Fonds op aarde zijn: het stimuleren van de productie en de presentatie van relevante kunst en erfgoed.
Wij kijken daarom ook komend jaar bovenal uit naar al die plannen die we hopen te ontvangen van onze aanvragers. Van u dus. We laten ons graag verrassen en verleiden. Want dat is wat kunst en erfgoed vermogen.

Graag hef ik met u het glas op een grenzeloos kunstrijk cultureel nieuwjaar!