Op 28 januari 2026 was de nieuwjaarsborrel van het Mondriaan Fonds in de Melkweg Amsterdam. Met de nieuwjaarsborrel namen we afscheid van Eelco als directeur van het Mondriaan Fonds. Per 1 februari 2026 treedt hij aan als directeur van het Fries Museum, Keramiekmuseum Princessehof en het Fries Verzetsmuseum. De nieuwjaarsspeech lees je hieronder.
Ik voel me eigenlijk elk jaar zeer vereerd dat ik dit mag doen. Vandaag, voor de laatste keer, voel ik het wel heel erg.
Ik sta hier omdat we 2025 hebben afgesloten en 2026 zijn gestart.
Voor het Mondriaan Fonds was 2025 het eerste jaar van een nieuwe beleidsplanperiode, een jaar waarin we aan de slag gingen aan de hand van ons beleidsplan voor de jaren tot 2029. Daar hebben jullie vast het een en ander van meegekregen. Jullie hebben wellicht meegekregen dat er in Zeeland van alles gebeurde rond Artbase Terneuzen. Jullie hebben Prospects bezocht, maar dan in Ahoy, jullie hebben wellicht gemerkt dat de Prix de Rome een nieuwe opzet heeft gekregen en het is jullie waarschijnlijk opgevallen dat een aantal regelingen is aangepast.
Tegelijkertijd is er veel gebeurd in 2025 waar jullie nog weinig van gemerkt hebben. Sommige nieuwe regelingen, activiteiten of aanpassingen vragen nu eenmaal een aanlooptijd. Die staan in de steigers voor 2026 en verder.
De inspanningen in Zeeland in 2025 zijn voor ons een pilottraject voor iets groters; een regiospecifieke ondersteuning voor alle regio’s in Nederland. Voorafgaand aan ons beleidsplan 25/28 waren we alle regio’s in Nederland doorgetrokken met de vraag: wat is hier van belang, wat is hier specifiek, wat is hier een kwaliteit en wat is hier nodig?
Zeeland had meteen een duidelijke wens; er was de behoefte voor een grotere rol voor cultuur – en dat juichen we toe -, maar ook behoefte aan mensen die kennis en inzicht meenamen om die rol goed in te vullen.
Met een ondersteuning kon Cathy Jacob aan de slag als kwartiermaker van Artbase, een nieuw instituut in Terneuzen. Dat nieuwe instituut verbindt drie regio’s, want Artbase Terneuzen is ontwikkeld binnen een pilot, waarbinnen ook Stedelijk Museum Schiedam en Schunck in Heerlen participeren.
Maar we houden het dus niet alleen bij Zeeland. In 2026 trekt een nieuwgevormd regiopilotteam het land door met een budget van ruim twee miljoen per jaar om bij elke regio het gesprek verder te voeren: wat is hier van belang, wat is hier specifiek, wat is hier een kwaliteit en wat is hier nodig?
Dat doen we in de twaalf verschillende provinciën van Nederland, en ook op de zes Caribische eilanden. Daar komen jullie wellicht wat minder vaak en makkelijk mee in contact. Daar hopen we ook iets aan te gaan doen. We hebben met de Museumvereniging gekeken naar de mogelijkheden voor meer en betere uitwisseling en de Museumvereniging voorzien van een budget om actieve uitwisseling mogelijk te maken tussen erfgoedinstellingen in Europees Nederland en het Caribisch deel van het Koninkrijk. Ze zijn er mee bezig.
Er staat nog meer in de steigers. Het Mondriaan Fonds is er voor de erfgoed- en beeldende kunstsector. Daar waar we een nut en noodzaak zagen, hebben we met andere rijkscultuurfondsen gekeken naar de mogelijkheden voor crossovers tussen sectoren. Met het filmfonds organiseren we bijvoorbeeld de Verbeelding voor kunstenaars die speelfilms maken. Ook andere fondsen hebben sectoroverstijgende regelingen. Voor wie niet goed weet bij welk fonds een productie of praktijk het beste past, hebben we het gezamenlijke interdisciplinaire aanspreekpunt. Emma Parmentier kan interdisciplinair opererende makers helpen het juiste loket bij het juiste fonds te vinden.
Maar in 2026 komt er iets nieuws bij. Een interdisciplinaire regeling. Het Filmfonds, Letterenfonds, Fonds Podiumkunsten en Mondriaan Fonds hebben budgetten samengevoegd om deze nieuwe regeling gericht op interdisciplinair opererende makers mogelijk te maken. Er is 1.2 mln per jaar voor instellingen die een interdisciplinair project willen organiseren en voor makers met een interdisciplinaire praktijk. De regeling is bijna klaar. Binnenkort meer hierover, dus volg onze nieuwsbrief of die van een van de andere fondsen.
Interdisciplinariteit vraagt om een andere manier van kijken en beoordelen. De criteria voor een interactief boek of hybride muziekpraktijk zijn nu eenmaal anders dan de criteria voor een beeld in de openbare ruimte of symfonie. Appels met peren vergelijken is al lastig, maar hoe beoordelen we een fruitmand?
Peer review – en dan heb ik het niet over de net genoemde fruitsoort – is de basis voor de beoordeling van cultuur in Nederland. Professionals uit de beeldende kunst- en erfgoedsector beoordelen de aanvragen van professionals uit de beeldende kunst- en erfgoedsector. Het Mondriaan Fonds heeft zo’n 90 externe adviseurs die een dergelijke rol vervullen.
De kennis en kunde van onze adviseurs is groot en toch merken we dat we de grenzen van de peer review hebben bereikt. De hedendaagse cultuursector heeft zich de afgelopen decennia prachtig ontwikkeld. De diversiteit in de kunstwereld is toegenomen en er is veel meer aandacht voor ondervertegenwoordigde perspectieven in de erfgoedsector. Fluïde werkpraktijken worden gewaardeerd. Een diploma aan een opleiding beeldende kunst is geen voorwaarde meer voor een toekenning als beeldend kunstenaar. We rekken de kaders op. Tegelijkertijd stellen we ook hogere eisen. Wij kijken kritisch naar ongezonde bedrijfsvoering. We eisen een veilige werkvloer bij instellingen en een deugdelijke reflectie op diversiteit. Alles moet fair pay en fair practice.
Dat, en de ruimte voor nieuwe genres en disciplines, vraagt om meer kennis en inzicht dan we van vijf commissieleden met een eigen praktijk kunnen vragen. We zullen dus moeten gaan kijken hoe we de beoordeling van subsidieaanvragen toekomstbestendig houden en dat vraagt om een goed gesprek over de kwaliteiten, maar ook over de beperkingen van het peer to peer review systeem. Dat gesprek willen we in 2026 verder gaan voeren, binnen de beeldende kunst- en erfgoedsector en daarbuiten.
U hoort het, het wordt spannend in 2026.
Sowieso leven we in spannende tijden, en dan helaas niet van spannend in de positieve zin. De sfeer in de wereld is grimmig.
Trump en Poetin wedijveren om de prijs voor de grootste bedreiging van een gezonde wereldorde.
Het recht van de sterkste is bezig aan een ware revival.
Wie denkt dat beschaving uiteindelijk alleen maar toeneemt, komt van een koude kermis thuis.
Culturele relaties met internationale partners zijn in dit soort tijden van groot belang. We moeten een dialoog blijven houden, uitwisseling blijven stimuleren en erachter komen dat wie ver woont niet de vijand is van wie je iets kunt pakken, maar een interessant mens, van wie je iets kunt leren.
Tijdens de biënnale van Venetië in mei adresseert Dries Verhoeven de beklemming van onze tijd in het Nederlands Paviljoen. Daar zal dan waarschijnlijk een nieuwe bewindspersoon voor cultuur de opening bijwonen.
Ik hoop ook van harte dat die bewindspersoon dan met het goede nieuws komt dat het nieuwe kabinet de voorgenomen bezuiniging op internationaal cultuurbeleid gaat schrappen.
Met dat ICB-budget promoot het Mondriaan Fonds kunst uit Nederland in het buitenland, maar dat budget doet zoveel meer. Het slaat bruggen en het leidt tot internationale samenwerking en intercultureel begrip voor elkaar. Dat kunnen we op dit moment zo ontzettend goed gebruiken. Het is zo nodig en de potentiële schade is enorm als dat budget daadwerkelijk weg zou vallen. Het Mondriaan Fonds zal zich voor het behoud van ICB budget blijven uitspreken.
Ik zal dat ook blijven doen. Niet meer als fondsdirecteur in Amsterdam, maar als museumdirecteur in Leeuwarden. Ik ga het regiobeleid in de praktijk brengen bij het Keramiekmuseum Princessehof, Fries Verzetsmuseum en Fries Museum.
Zeven jaar geleden mocht ik aan de slag bij het Mondriaan Fonds. Ik kende het fonds en wist desondanks niet wat me te wachten stond. Ik wist niet dat er een coronacrisis aan zat te komen. Ik wist niet welke gebeurtenissen de sector zouden doen trillen op haar grondvesten, welke ontwikkelingen in de wereld van invloed zouden zijn op het cultuurbeleid.
Ik moet zeggen. Het was soms heftig en zwaar, maar ik ben heel dankbaar dat ik het allemaal mee mocht maken, en vereerd dat ik- soms in storm en onheil, soms in tijden van feest en vreugde – deze rol mocht vervullen.
Ik heb zo ongelofelijk veel geleerd over, en van jullie en heb enorm veel waardering voor alles dat jullie aan kwaliteit brengen en voor wat jullie in het veld allemaal voor elkaar krijgen. Het is zo waardevol. Nederland mag zo ontzettend trots zijn op haar beeldende kunst- en erfgoedsector.
Daar moet het zuinig op zijn. De huidige tijd laat zien hoe belangrijk deze sectoren zijn voor het vrije woord, de verbeelding en een goed functionerende democratie.
Ik wist dat het Mondriaan Fonds een mooie organisatie was, maar ook hier werd ik uiteindelijk toch nog verrast. Ik heb zo’n ongelofelijke waardering gekregen voor de inzet en kwaliteit van mijn collegae bij het fonds. Zij zijn kundig, zorgvuldig en werken met zo veel toewijding! Als u hen zo ziet, bedank hen ervoor. Dat hebben ze verdiend.
Ik heb tijdens de reizen die ik heb gemaakt en dankzij de internationale gasten die ik in Nederland heb ontmoet, geleerd dat het Mondriaan Fonds uniek is. Er is geen land waar ze zo’n mooi instituut hebben. Iedereen wil weten hoe zij ook een Mondriaan Fonds kunnen inrichten. Internationaal zijn we voorbeeldstellend op vele vlakken.
Daarom gun ik het Nederland dat het het Mondriaan Fonds blijft waarderen en koesteren en dat er nog ver na 2026 een Mondriaan Fonds mag zijn.
Ik ben en blijf in ieder geval altijd fan.
Dank jullie aandacht, voor deze laatste keer.
En dan:
Oant sjen in Fryslan.
De vacature voor directeur-bestuurder volgt binnenkort. Houd onze website, nieuwsbrief en social media kanalen in de gaten voor updates.